Дата-центри вредни 7 трилиони долари до 2030 година: Каде е Македонија во глобалната трка?

Светската трка во развојот на вештачката интелигенција отвора нов инвестициски циклус во изградбата на центри за податоци, чија вредност би можела да достигне околу 7 трилиони долари до 2030 година. Технолошките компании веќе не се задоволуваат со објекти од неколку десетици мегавати, туку планираат огромни комплекси со капацитет од стотици мегавати, па дури и гигавати. Но, паралелно со растот на инвестициите, сè поизразени стануваат проблемите со снабдувањето со електрична енергија, водата за ладење, електричните мрежи и достапноста на земјиште.

Според проценките на „Мекинзи“, изградбата на глобалната инфраструктура за центри за податоци би можела да привлече околу 7 трилиони долари до 2030 година. Меѓународната агенција за енергија, пак, очекува нивната годишна потрошувачка на електрична енергија речиси да се удвои – од околу 485 терават-часови во 2025 година на приближно 950 терават-часови во 2030 година.

Цената на изградбата зависи од капацитетот, локацијата и технолошката опременост. Според извештајот „JLL Global Data Center Outlook 2026“, просечната глобална цена за изградба на основната инфраструктура, без серверите и другата технолошка опрема, годинава изнесува околу 11,3 милиони долари за еден мегават капацитет, наспроти 10,7 милиони долари во 2025 година.

Тоа значи дека изградбата на центар за податоци со капацитет од 100 мегавати може да чини околу 1,1 милијарда долари само за објектот, електричната инфраструктура, ладењето и придружните системи. Дополнително, опремувањето со графички процесори, сервери и мрежна инфраструктура може да чини до 25 милиони долари за мегават. Така, вкупната инвестиција во голем центар наменет за вештачка интелигенција може да достигне неколку милијарди долари.

Цените се разликуваат и според локацијата. Според проценките на JLL, изградбата на основната инфраструктура во Лондон чини од 12 до 14 милиони долари за мегават, во Франкфурт од 11 до 13 милиони, во Париз и Амстердам од 11 до 12 милиони, а во Даблин од 10 до 11 милиони долари. Во Токио проценетата цена достигнува од 14 до 18 милиони долари за мегават. Сè почестата употреба на течно ладење кај моќните системи за вештачка интелигенција може дополнително да ги зголеми градежните трошоци за околу 10 отсто.

Најголема концентрација на центри за податоци има во САД. Според Synergy Research Group, 15 од 20-те најголеми пазари за центри со хиперскалабилен капацитет се наоѓаат во оваа земја. Само Северна Вирџинија располага со околу 11 отсто од светскиот капацитет во оваа категорија, додека поширокиот регион околу Пекинг има околу 6 отсто.

Меѓу водечките пазари се и Орегон, Ајова, Охајо, Далас–Форт Ворт, Даблин и Шангај. „Амазон“, „Мајкрософт“ и „Гугл“ заедно контролираат околу 57 отсто од глобалниот капацитет на центрите за податоци од хиперскалабилен тип.

— реклама —

Во САД изградбата сè повеќе се насочува кон Тексас и централно-западните делови на земјата, каде што има повеќе земјиште и поповолни услови за обезбедување електрична енергија. Според Synergy, овие региони би можеле да привлечат околу 53 отсто од новиот американски капацитет што треба да биде пуштен во употреба во наредните години.

Меѓу најголемите инвеститори се „Амазон“, „Мајкрософт“, „Гугл“, „Мета“, „Оракл“, „ОпенАИ“, „КорВив“ и „ексАИ“, како и бројни специјализирани оператори.

Кина е вториот голем центар во глобалната трка за вештачка интелигенција. Според податоци објавени од „Фајненшл тајмс“, земјата располага со околу 24 гигавати капацитет на центри за податоци, а уште околу 50 гигавати се планирани или во изградба. Само во Улaнкаб, во автономниот регион Внатрешна Монголија, има 89 изградени или планирани центри.

Кинеските технолошки компании „Хуавеј“, „Алибаба“ и „Бајтденс“ се меѓу главните инвеститори. Голем дел од објектите се градат во внатрешноста на земјата, каде што достапното земјиште, пониските цени на електричната енергија и постудената клима создаваат поповолни услови за нивно работење.

Европа, во меѓувреме, се обидува да ја зајакне својата позиција. Лондон, Франкфурт, Париз, Амстердам и Даблин остануваат главните пазари, познати како ФЛАП-Д. Во првиот квартал од 2026 година нивниот вкупен капацитет пораснал за речиси 19 отсто на годишно ниво. Франкфурт забележал раст од 23 отсто, а Лондон од 21 отсто.

Сепак, новите проекти сè почесто се градат подалеку од големите градови, каде што полесно се обезбедуваат земјиште и електрична енергија. Според JLL, просечниот нов европски проект за периодот од 2026 до 2028 година е оддалечен 175 километри од голем град, наспроти 46 километри кај проектите изградени од 2022 до 2025 година.

Шпанија стана еден од најзначајните европски центри за вакви инвестиции. Во Арагон, „Амазон“ најави вкупно 33,7 милијарди евра за проширување на инфраструктурата на AWS, а регионот привлекол повеќе од 60 милијарди евра планирани инвестиции во центри за податоци.

„Гугл“ најави најмалку 13 милијарди евра инвестиции во Финска за периодот 2027–2028 година, додека „Амазон“ планира да вложи повеќе од 7,8 милијарди евра во Европскиот облак за суверени податоци во Германија. „Мајкрософт“, пак, започна изградба на нов кластер во германските градови Бергхајм, Бедбург и Елсдорф.

— реклама —

На конференцијата „Choose France 2026“ беа најавени и големи проекти на „Софтбанк“, со инвестиции до 45 милијарди евра за капацитет од 3,1 гигават, „Брукфилд“ со инвестиции до 30 милијарди евра и „Небиус“ со околу 8 милијарди евра. „Кор Стек“ и „Грин Ероу“ најавија повеќе од една милијарда евра за изградба на 13 центри за податоци во Италија во следните четири години.

И Македонија планира да се вклучи во оваа трка, но со значително помал проект. Владата најави изградба на национален центар за податоци, а министерот за дигитална трансформација, Стефан Андоновски, соопшти дека е изработена физибилити-студија и е избрана локација во близина на технолошко-индустриските зони кај Бунарџик. Во тек е разгледување на финансискиот модел за реализација.

Планираниот капацитет е околу пет мегавати, а првичните проценки се дека инвестицијата би изнесувала околу 20 милиони евра. Објектот треба да послужи како основа за владиниот облак, сајбер-безбедноста и развојот на вештачката интелигенција. Поставувањето на камен-темелникот се очекува во 2027 година, а Владата разговара и со приватни компании за можни инвестиции во поголеми центри за податоци.

Еден од најголемите предизвици за индустријата е потрошувачката на електрична енергија. Центар со постојано оптоварување од 100 мегавати троши 876 гигават-часови годишно само за напојување на серверите. Кога ќе се вклучат ладењето, системите за непрекинато напојување и другата инфраструктура, вкупната потрошувачка може да надмине еден терават-час годишно.

Тоа е количество електрична енергија споредливо со годишната потрошувачка на помал град. Но, индустријата веќе преминува кон комплекси со капацитет од 500 мегавати, еден гигават или повеќе.

Според проценките на „Мекинзи“, глобалната побарувачка за капацитет на центрите за податоци може да порасне од околу 82 гигавати во 2025 година на 220 гигавати во 2030 година. Меѓународната агенција за енергија очекува нивната годишна потрошувачка да достигне околу 950 терават-часови до крајот на деценијата, што би било приближно три отсто од светската потрошувачка на електрична енергија. Потрошувачката на центрите наменети за вештачка интелигенција се очекува да расте уште побрзо.

Во Европската Унија, центрите за податоци потрошиле околу 68 терават-часови електрична енергија во 2024 година, а Европската комисија очекува оваа бројка да достигне 114 терават-часови во 2030 година, односно 3,2 отсто од вкупната потрошувачка на електрична енергија во Унијата.

— реклама —

Покрај струјата, сè поголем проблем е и водата што се користи за ладење на серверите. Потрошувачката значително се разликува зависно од технологијата: системите со испарувачко ладење можат да користат многу повеќе вода од оние со воздушно ладење или со затворен воден циклус.

Европските центри за податоци во 2024 година пријавиле просечна вредност на показателот за ефикасност на користењето вода од 0,58 литри по киловат-час потрошена енергија за информатичката опрема. Вредностите се движеле од 0,07 до 1,28 литри, зависно од земјата и технологијата.

Ако овој просек се примени како илустративен пример на центар од 100 мегавати, годишната потрошувачка би изнесувала околу 508 милиони литри вода, односно приближно 1,4 милиони литри дневно. Ова не е универзална вредност: кај системите без директна потрошувачка на вода или со затворен циклус, количеството може да биде значително помало.

Според проценките на „Ристад енерџи“, центрите за податоци во светот директно потрошиле околу 222 милијарди литри вода за ладење во 2025 година. Без значајни мерки за штедење, потрошувачката би можела да достигне 644 милијарди литри годишно до 2030 година, додека со подобри технологии би можела да се ограничи на околу 388 милијарди литри.

Поширокиот воден отпечаток на вештачката интелигенција, кој ја вклучува и водата потребна за производство на електрична енергија и чипови, е значително поголем. Научен труд објавен во списанието „Вотер рисрч“ проценува дека тој би можел да достигне од 4,2 до 6,6 милијарди кубни метри годишно во 2027 година. Овие проценки се однесуваат на поширокото производство и користење на ВИ, а не само на директната потрошувачка на вода во центрите за податоци.

Растечките потреби за струја и вода предизвикуваат сè поголем отпор кај локалните заедници. Жителите се загрижени за цената на електричната енергија, изградбата на нови далноводи, потрошувачката на вода, бучавата од системите за ладење и дизел-генераторите, како и за големата површина што ја заземаат објектите во однос на бројот на трајни работни места што ги отвораат.

Во Ист Фишкил, во американската сојузна држава Њујорк, бил воведен тригодишен мораториум за центри за податоци со капацитет над 20 мегавати, откако бил предложен проект за центар за вештачка интелигенција од еден гигават. Според „Ројтерс“, локалниот отпор станува сè поголем ризик за инвеститорите и за понатамошното ширење на индустријата.

И во Европа се воведуваат ограничувања. Во Амстердам, градските правила не дозволуваат изградба на центри од хиперскалабилен тип со површина поголема од 10 хектари и приклучна моќност од најмалку 70 мегавати. Поради ограничениот капацитет на електричната мрежа, новите приклучоци за центри за податоци генерално не се очекуваат пред 2030 година, освен во исклучителни случаи.

Ирска, каде што центрите за податоци веќе трошат околу 22 отсто од електричната енергија, се соочува со сериозни ограничувања на мрежата. Новите проекти мора да обезбедат сопствено или локално производство и складирање електрична енергија во обем еднаков на приклучниот капацитет, а најмалку 80 отсто од годишната потрошувачка треба да биде покриена со нови обновливи извори во Ирска. Според проценките на регулаторот CRU, уделот на центрите за податоци во вкупната потрошувачка на електрична енергија во земјата би можел да достигне 31 отсто до 2034 година.

Во Шпанија, брзиот развој на центрите за податоци во Арагон отвори расправи за влијанието врз водните ресурси и електричната мрежа. Еколошки организации покренуваат правни постапки, а шпанската влада најави построги правила за надзор на потрошувачката на вода и електрична енергија. Инвеститорите, меѓу кои „Амазон“ и „Мајкрософт“, продолжуваат со проектите, но бараат јасни и предвидливи регулаторни услови.

Во Велика Британија, Зелената партија побара привремено замрзнување на изградбата на нови центри за податоци поради сушата и нивната потрошувачка на вода и струја, но владата го одби предлогот.

Додека компаниите се обидуваат да ги надминат ограничувањата на копното, се развива и идејата за центри за податоци во вселената. „Гугл“ работи на проектот „Санкетчер“, чија цел е да испита дали неговите процесори за вештачка интелигенција можат безбедно да работат во орбита, изложени на радијација и екстремни температури. Компанијата разговара и со „СпејсИкс“ за можен развој на орбитална инфраструктура.

Идејата се темели на можноста за користење сончева енергија во орбитата и избегнување на ограничувањата поврзани со земјиштето и локалните електрични мрежи. Сепак, остануваат сериозни технички предизвици, меѓу кои трошоците за лансирање опрема, радијацијата, поправките, комуникациските доцнења и отстранувањето на топлината во вакуум.

Американскиот стартап „Старклауд“ планира во 2027 година да лансира комерцијален сателит „Старклауд-2“, а неговата долгорочна визија вклучува орбитален центар за вештачка интелигенција со капацитет од пет гигавати. „Рокет Лаб“ развива големи соларни панели за идните центри во вселената, додека „Аксиом спејс“ веќе лансираше два помали орбитални јазли за обработка и размена на податоци, со планови постепено да го зголемува нивниот капацитет.

Трката за центри за податоци така станува многу повеќе од технолошко натпреварување. Таа отвора прашања за цената на енергијата, достапноста на водата, инфраструктурните инвестиции и влијанието врз локалните заедници. За Македонија, националниот проект може да биде прв чекор кон посовремена дигитална инфраструктура, но глобалниот развој покажува дека за поголемите инвестиции ќе бидат клучни сигурното снабдување со електрична енергија, одржливото ладење и долгорочното планирање.