Екстремните временски услови сè почесто предизвикуваат огромни материјални штети низ Европа, а најголем дел од овие загуби не се покриени со осигурување. Тоа значи дека, доколку владите не преземат навремени мерки, товарот од климатските катастрофи сè повеќе ќе паѓа врз државните буџети, се наведува во анализа на „Ројтерс“.
Шумските пожари што годинава ја зафатија југозападна Европа, како и разорните поплави во Шпанија во 2024 година и во Германија и соседните земји во 2021 година, покажуваат дека климатските промени создаваат дополнителен финансиски притисок врз европските држави. Овој товар се надоврзува на зголемените издвојувања за одбрана и на растечките трошоци поврзани со стареењето на населението.
„Проблемот е што катастрофите се сè почести“, вели Федерико Барига-Салазар, раководител на одделот за кредитен рејтинг на Западна Европа во „Фич“. Според него, екстремните временски настани досега главно се третирале како голем, но еднократен удар врз буџетите, додека сега сè повеќе се претвораат во повторлив трошок.
Податоците на Европската агенција за животна средина покажуваат дека екстремните временски и климатски настани меѓу 1980 и 2024 година предизвикале загуби од околу 822 милијарди евра во Европската Унија. Дури една четвртина од оваа сума е регистрирана само во последните четири години.
Во исто време, јавниот дефицит во еврозоната во просек изнесува околу три отсто од БДП. Поплавите во Шпанија од 2024 година, според проценките на Барига-Салазар, ќе бараат трошоци за обнова еквивалентни на 0,7 отсто од БДП во периодот од 2024 до 2026 година.
Дополнителен проблем е ниското ниво на осигурително покритие. Според проценките на ЕУ, само околу една четвртина од штетите предизвикани од климатски катастрофи се осигурени, а во некои земји покриеноста е под пет отсто.
Експертите предупредуваат дека овој удел може дополнително да се намалува со зголемувањето на зачестеноста и интензитетот на екстремните временски услови.
„Навистина сметам дека нивото на осигурување ќе биде сè помало колку што ризиците стануваат поголеми“, вели Дејвид Зан од инвестициската компанија „Френклин Темплтон“. Според него, станува збор за сериозен проблем кој на одредени земји би можел да им создава трошоци од еден до два отсто од БДП.
Последиците веќе се видливи. По поплавите во 2021 година, во Белгија поголем дел од штетите бил покриен преку осигурување, додека во Германија ниската осигуреност значела дека најголемиот дел од трошоците морала да ги покрие државата. Според економскиот тинк-тенк „Бројгел“, од германскиот буџет биле издвоени околу 30 милијарди евра.
Европската Унија наесен треба да претстави предлози за зголемување на климатската отпорност и подобро управување со ризиците, а во меѓувреме дел од земјите веќе бараат сопствени решенија.
Грција, која има економија силно зависна од туризмот и е особено изложена на топлотни бранови и шумски пожари, работи на мерки со кои би ги поттикнала граѓаните и компаниите да склучуваат осигурување. Истовремено, земјата планира да ја зајакне отпорноста на водната и енергетската инфраструктура во туристичките центри.
Португалија, по големите поплави на почетокот на 2026 година, најави планови за задолжително осигурување на домовите, поддржано со фонд за природни катастрофи и земјотреси, како и механизам за солидарност кој би требало да обезбеди пристап до осигурување за сите граѓани.
Како можна привремена мерка се разгледуваат и таканаречените катастрофални обврзници. Тие на инвеститорите можат да им донесат висок принос, но носат и ризик да изгубат дел или целиот вложен капитал доколку се случи однапред дефинирана природна катастрофа.
За државите, тоа претставува скапа форма на осигурување. Според Зан, во случај на катастрофа државата веднаш би добила средства, но ако во период од пет години не се случи голема непогода, цената на ваквата заштита може да достигне принос од дури осум отсто.
Експертите сметаат дека владите мора да престанат да се потпираат само на еднократни средства за итни интервенции и да воспостават долгорочни системи за намалување на ризикот.
„Сите европски влади мора да ја проценат својата изложеност и да создадат сеопфатни планови за намалување на идните штети преку инвестиции во адаптација, но и преку прекугранично споделување на ризикот“, изјави Хедер Граб од „Бројгел“ за „Ројтерс“.
Истражувањата покажуваат дека навременото вложување во отпорноста на економиите кон климатските промени може долгорочно да донесе значителни заштеди. Со тоа државите би можеле да избегнат сценарио во кое повторливите природни катастрофи го зголемуваат јавниот долг и оставаат сè помалку средства за превенција и заштита.
Шпанскиот премиер Педро Санчез, на пример, тврди дека зелените инвестиции во висина од 0,1 отсто од БДП би можеле да спречат економски загуби осумпати поголеми, како и загуби на даночни приходи трипати поголеми од почетната инвестиција.
Европската централна банка, пак, предложи создавање јавно-приватен систем за реосигурување на ниво на ЕУ, преку кој би се обединиле приватните ризици од природни катастрофи, а дел од нив би бил покриен преку европски јавен фонд.
Главното прашање останува дали овогодишните топлотни бранови и зачестените климатски катастрофи ќе создадат доволно политичка волја владите и ЕУ да ги преземат почетните трошоци за ваквите мерки. Европската комисија веќе разгледува можности за надминување на недостатоците во осигурителната заштита од климатски катастрофи, во рамките на пакет мерки што треба да биде усвоен до крајот на годината.
