Брисел разгледува предлози за напуштање на системот за пристапување кон Европската Унија кој се користи уште од Студената војна и негово заменување со контроверзен „двослоен модел“, со цел да се забрза влезот на Украина во ЕУ. Иако планот за реорганизација, за кој дискутира Европската комисија, е во почетна фаза, веќе предизвикува загриженост во европските престолнини поради пристапот на „олеснето проширување“ и неговите далекусежни последици, тврдат за Фајненшл тајмс седум високи функционери вклучени во разговорите.
Членството како дел од мировен договор
Украина, која доби кандидатски статус веднаш по почетокот на руската инвазија во февруари 2022 година, членството во ЕУ го гледа како клучен елемент на својата повоена иднина и конечна потврда на прозападната ориентација.
Во нацртите на мировниот план од 20 точки, за кој се преговара под водство на САД, наводно се споменува влез на Киев во ЕУ во 2027 година, и покрај проценките на официјални лица од Унијата дека на земјата би ѝ требале и цела деценија реформи за да ги исполни строгите критериуми за членство.
Функционери на Комисијата сметаат дека украинскиот претседател Володимир Зеленски ќе може да прифати други аспекти од можниот мировен договор, како откажување од територии во корист на Русија, само ако членството во ЕУ може да го претстави како позитивен исход.
Како би изгледало „олеснетото“ членство
Прелиминарниот план би ѝ овозможил на Украина да се приклучи на блокот, но со значително помала моќ во одлучувањето. Според изјави на функционери, Киев во почетокот не би имал вообичаени гласачки права на состаноците на лидерите и во министерските совети.
Според предлозите што сè уште се разработуваат, Украина би добивала постепен пристап до делови од единствениот пазар, земјоделските субвенции и финансирањето на внатрешниот развој дури по исполнување на одредени услови по самото пристапување.
Со тоа драстично би се промениле правилата за пристапување договорени во 1993 година, кои од земјите бараат да исполнат огромен број прописи на ЕУ во низа области пред да станат полноправни членки.
Длабока нелагодност во европските престолнини
„Вонредни времиња бараат вонредни мерки… Не го поткопуваме проширувањето. Го прошируваме концептот на проширување“, изјави еден висок дипломат на ЕУ запознаен со идејата. „Правилата се напишани пред повеќе од 30 години и мора да бидат пофлексибилни. Ова е момент што се случува еднаш во генерација и мора да бидеме подготвени да одговориме.“
Сепак, дипломати од земјите членки и од другите држави кандидатки изразија длабока нелагодност околу концептот. Некои стравуваат дека тоа би можело негативно да влијае врз идната стабилност на блокот, да ја намали вредноста на членството и да ги вознемири другите земји кои тежнеат кон влез.
„Тоа е стапица поставена од Путин и Трамп, а ние влегуваме во неа“, изјави друг дипломат на ЕУ, предупредувајќи на ризик за единството на Унијата.
„ЕУ повторно е меѓу чекан и наковална“, рече Муџтаба Рахман, директор за Европа во групата Евразија. „Нема избор освен да го забрза пристапувањето на Украина, но тоа ќе отвори Пандорина кутија со политички и стратешки ризици кои никој во Брисел целосно не ги разбира.“
Поделби внатре во Унијата
Напредокот на Украина низ постојниот процес на членство моментно е блокиран од Унгарија, која го спречува едногласното одобрување потребно за отворање и затворање на секое од 35-те пристапни поглавја. Функционери на ЕУ и Украина веруваат дека учеството на САД во мировниот договор би можело да ја принуди Будимпешта да попушти.
Претседателката на Комисијата Урсула фон дер Лајен неодамна го поврза пристапувањето на Украина со мировните преговори. „Пристапувањето е и клучна безбедносна гаранција за Украина, но и главен двигател на идниот раст и просперитет“, изјави таа. Сепак, голема група постојни членки на ЕУ, иако ја поддржуваат Украина, остро се противат на какви било мерки што би создале дупки во правилата или би воспоставиле двослоен систем на членство, потврдија четворица дипломати.
„Не можете да имате процес заснован на заслуги со фиксен датум на завршување“, рече еден од нив. „Обидете се ова да им го наметнете на државите членки и тие никогаш нема да го прифатат“, предупреди друг висок функционер на ЕУ, истакнувајќи дека тоа би создало штетен јаз меѓу Брисел и престолнините.
Последици за другите кандидати и партнери
Функционерите истакнуваат дека секој обид за прилагодување на процесот на проширување би ги нарушил и амбициите на другите кандидати за членство и би отворил пошироки прашања за односите на ЕУ со соседите. Црна Гора и Албанија, кои се најнапред во преговорите, би можеле да сметаат дека им се нуди помалку привлечна награда.
Исто така се поставува прашањето дали на други држави кои во последните години постигнаа мал или никаков напредок, како Босна и Херцеговина и Турција, би им била понудена истата опција на „олеснето проширување“.
Нејасно е и како тоа би се одразило врз земјите од Европскиот економски простор, како Норвешка, кои се дел од единствениот пазар без право на глас, или врз други блиски партнери како Обединетото Кралство. „Со вакво нешто поставувате огромни, тешки прашања. Можни се толку многу непредвидени исходи“, заклучи трет висок дипломат на ЕУ.
