Откако во јавноста повторно исплива темата за испраќање мозоци од Македонија во САД за научни истражувања, фокусот постепено се префрли од самиот проект кон противречностите во изјавите за неговиот обем, времетраење и институционален надзор. Иако сите вклучени страни инсистираат дека станувало збор за легална и етички оправдана научна соработка, бројките и формулациите што се појавуваат во јавниот простор отвораат сериозни прашања.
Поранешниот директор на Институтот за судска медицина, професорот Алексеј Дума, во во изјава за „Дојче веле“ тврди дека од Македонија биле испраќани околу 10 до 15 мозоци годишно, најчесто од лица починати од самоубиство и дека таа бројка е скромна и строго контролирана. Според неговите изјави, секој примерок бил испраќан со согласност од семејствата, со одобрение од етички комитети и со целосна документација, при што ја отфрла секоја можност за злоупотреба или профит.
Од друга страна, во научни трудови објавени пред повеќе од една деценија, потпишани токму од Дума, професорот Горазд Росоклија и нивни американски соработници од Универзитет Колумбија, се наведува дека во рамки на соработката се собирале меѓу 25 и 75 мозочни примероци годишно. Иако во тие текстови се појаснува дека станува збор за вкупната колекција во рамки на меѓународниот проект, а не исклучиво за Македонија, ваквата формулација е во очигледен судир со подоцнежните јавни тврдења за далеку помал македонски удел.
Токму овој јаз меѓу бројките е во сржта на јавната дилема. Додека денешните изјави ја минимизираат количината и инсистираат на строго ограничен обем, пишаните научни извори оставаат впечаток на далеку поширока и поинтензивна активност, особено ако се има предвид дека соработката, според самите автори, започнала уште во 1996 година и траела со години. Во отсуство на јавно достапни официјални податоци од институциите, останува нејасно дали бројките од трудовите се однесуваат на различни фази од проектот или на поширок географски опфат што не е доволно прецизно објаснет.
Дополнителна конфузија создава и начинот на кој самите автори во научните статии зборуваат за административните услови во Македонија. Во нив се наведува дека изнесувањето на ткиво било сложен процес, но и дека постоеле олеснувања во однос на регулативата, што денес, во контекст на чувствителноста на темата, звучи спротивно на уверувањата дека контролата била максимална и непробојна. Истовремено, се признава дека во почетокот недостасувале воспоставени протоколи и етичка практика, кои подоцна морале да се градат паралелно со самиот проект.
За јавноста, која за овој проект дозна дури по неговото актуелизирање во меѓународен контроверзен контекст, овие разлики во наративите се клучни. Не станува збор само за научната вредност на истражувањето, туку за прашањето колку транспарентно институциите комуницирале со граѓаните и дали сите аспекти биле јасно дефинирани и документирани во моментот кога се одвивале.
Засега, официјалните институции во Македонија не излегоа со детална хронологија, прецизни бројки и јасна рамка за тоа колку примероци, во кои години и под кои услови биле изнесувани од земјата. Во ваков вакуум, спротивставените изјави и различните интерпретации неизбежно создаваат сомнеж и недоверба. Без јасни и проверливи одговори, приказната за македонските мозоци останува заглавена меѓу научното објаснување и јавниот сомнеж, со отворено прашање кој наратив е поблиску до целосната вистина.
