На официјалниот сајт на американската Национална библиотека за медицина е објавен научен документ подготвен од Македонската академија на науките и уметностите – Оддел за медицина, депониран како авторски ракопис со слободен пристап во јули 2014 година. Станува збор за труд со наслов „Збирка за психијатриски мозоци во Македонија: Општи лекции за научна соработка меѓу земјите со различно богатство“, кој првично бил објавен во 2013 година во научното списание Prilozi.
Документот не е клиничка студија со конкретни медицински дијагнози, туку аналитички и искуствен научен труд во кој авторите опишуваат и анализираат речиси две децении долга соработка меѓу македонски и американски институции во областа на невропатологијата и психијатријата, заснована на обдукциски мозочни примероци од Македонија.
Како започнала соработката
Според трудот, соработката започнала во 1996 година меѓу Универзитетот „Колумбија“ во Њујорк и Институтот за судска медицина во Скопје. Главната научна цел била проучување на мозочните промени кај шизофренија, а подоцна и кај други психијатриски нарушувања, вклучително нарушувања на расположението и случаи на самоубиство.
Македонија била избрана како партнерска земја поради високата стапка на обдукции, релативно краткиот постмортем интервал и постоењето на квалификуван медицински кадар, но со ограничени ресурси за научни истражувања. Американската страна, пак, располагала со напредна технологија и лабораториска инфраструктура, но со сериозен недостиг од соодветни примероци за психијатриски истражувања.
Од каде се мозоците и како се обработуваат
Во документот јасно се наведува дека мозочните примероци потекнуваат од обдукции на психијатриски пациенти во Македонија, кои биле упатувани и обработувани преку Институтот за судска медицина во Скопје. Годишно се собирале од 25 до 75 мозоци, со медијан постмортем интервал од околу 13 часа, што е исклучително кратко во меѓународни рамки.
По обдукцијата, дел од мозочното ткиво се замрзнувало со специјален медиум, а друг дел се фиксирал во формалин и потоа се чувал во бафер, со цел да се зачува неговата имунореактивност. Паралелно со физичката обработка, се спроведувале и психолошки обдукции, односно ретроспективни клинички проценки врз основа на медицинска документација и интервјуа. Авторите потенцираат дека без вакви клинички податоци, самиот биолошки материјал нема научна вредност.
Што овозможила оваа соработка
Иако трудот не наведува конкретни патолошки откритија, во него се истакнува дека благодарение на свежината и начинот на обработка на ткивото било можно да се развие нова и исклучително сигурна метода за Голџи-боење на човечки неврони, што претставува значаен методолошки напредок. Мозочниот материјал и клиничките податоци од Македонија биле искористени во 39 финансирани научни истражувачки проекти во САД, Канада и Македонија.
Како директна последица на проектот, во Македонија биле воспоставени нови лабораториски капацитети за електронска микроскопија, стереологија и протеомика, а државата во следните години инвестирала значителни средства во научна опрема.
Предизвици и улогата на клучните актери
Во документот отворено се опишуваат и проблемите со кои се соочувала соработката, меѓу кои чувството на таканаречен „научен колонијализам“, административните бариери и недоволната традиција за меѓуинституционална соработка. Овие пречки, според авторите, биле надминати преку транспарентност, личен ангажман и воведување меѓународни етички и истражувачки стандарди.
Посебно се нагласува улогата на Горазд Росоклија, професор на Универзитетот „Колумбија“ со потекло од Македонија, кој бил главната врска меѓу американските и македонските институции и лично ги решавал најсложените административни прашања, особено околу извозот на биолошки примероци. Клучна институционална улога имал и Алексеј Дума, тогашен директор на Институтот за судска медицина во Скопје, кој инсистирал Институтот активно да се вклучи во научни истражувања и ја отворил вратата за проектот. Трет автор на трудот е Ендру Џеј Дворк, професор на Универзитетот „Колумбија“, кој учествувал во научниот и методолошкиот развој на соработката.
Пораката на документот
Во заклучокот, авторите порачуваат дека успешната меѓународна научна соработка не смее да се сведува на едноставно користење ресурси, туку мора да гради локален научен капацитет и институционална култура. Документот, објавен во 2013 година и јавно достапен од 2014 година преку американската Национална библиотека за медицина, претставува редок писмен доказ како Македонија, преку обдукциски систем и стратешка соработка, станала релевантен партнер во светската психијатриска и невропатолошка наука.
И овој документ „Psychiatric brain collection in Macedonia: General lessons for scientific collaboration among countries of differing wealth“ е јавно достапен
Mејлови на Епштајн: мозоци од Македонија користени во истражување за нов лек - Скопје1.мк
