Европа бара критични минерали, Македонија добива можност за поголема индустриска улога

Европската унија ја засилува стратегијата за обезбедување критични минерални суровини, а тоа отвора нови можности и за Македонија. Сепак, евентуалната економска корист нема да зависи само од минералните ресурси, туку и од квалитетот на проектите, работата на институциите и заштитата на јавниот интерес.

Европската комисија на 9 октомври избра 46 нови стратешки проекти за критични суровини, што е показател за промената на индустриските приоритети на континентот. Во фокусот се ископувањето, преработката на металите и нивното повторно добивање преку рециклирање. Целта е да се намали зависноста на европското производство од увозни материјали и од ограничен број снабдувачи.

Новите проекти се распоредени во 16 земји членки на ЕУ. Според Европската комисија, осум се однесуваат на ископување, 11 на преработка, 19 на рециклирање, додека осум опфаќаат повеќе фази од синџирот на снабдување. Ова покажува дека европската стратегија не се сведува само на отворање нови рудници, туку вклучува и развој на капацитети за преработка и повторно искористување на материјалите.

Меѓународната агенција за енергија во извештајот за критичните минерали за 2026 година ја посочува концентрацијата на снабдувањето како растечки економски ризик. Според анализата, без ретките земји, просечниот удел на водечката држава во рафинирањето на разгледуваните минерали достигнал 72 проценти во 2025 година, наспроти 70 проценти во 2023 година.

Агенцијата проценува и дека понудата на бакар од постојните и најавените проекти би можела да биде околу 25 проценти под проектираната побарувачка во 2035 година. Станува збор за проекција што зависи од повеќе претпоставки и од развојот на проектите, а не за веќе настанат недостиг.

— реклама —

Економската логика на европската стратегија произлегува од ризикот што го носи зависноста од ограничен број снабдувачи. Производителите може да располагаат со работници, технологија и нарачки, но да бидат принудени да го ограничат производството ако не можат да обезбедат одреден неопходен материјал. Последиците потоа се пренесуваат врз добавувачите, извозот и работните места.

Сепак, фактот дека некоја суровина е стратешки важна не значи дека секое нејзино лежиште е економски исплатливо за експлоатација. Проектите се разликуваат според содржината на метал, трошоците, инфраструктурата и влијанието врз животната средина. Европскиот интерес ја зголемува потребата од квалитетна процена, но не ја заменува.

Актот за критични суровини поставува цели до 2030 година, според кои домашниот ископ во ЕУ треба да покрива најмалку 10 проценти од годишната потрошувачка на стратешки суровини, преработката најмалку 40 проценти, а рециклирањето најмалку 25 проценти. Дополнителната цел е зависноста од една земја надвор од ЕУ да не надминува 65 проценти за која било стратешка суровина во соодветната фаза на преработка.

Овие показатели не претставуваат задолжителни производствени квоти за секој рудник или за секоја земја членка. Еден од инструментите за нивно остварување е поефикасната администрација, преку единствени точки за контакт и пократки постапки за стратешките проекти.

За проектите за ископување, предвидената временска рамка вообичаено е 27 месеци, со утврдени услови и исклучоци. Во овој период не се опфатени сите подготвителни активности, меѓу кои и изработката на извештајот за оцена на влијанието врз животната средина.

Тоа значи дека европската рамка не гарантира автоматско одобрување на рударските проекти. Нејзината цел е да обезбеди појасни постапки, утврдени рокови и поголема предвидливост за инвеститорите, институциите и јавноста. Проектите што не ги исполнуваат потребните услови и натаму треба да бидат одбиени.

— реклама —

Стратешкиот статус не значи ниту автоматски пристап до финансиски средства. Политичката поддршка и поврзувањето со потенцијални финансиери можат да го олеснат пристапот до капитал, но одлуката за инвестирање зависи од техничката и економската оправданост на проектот.

Еден од примерите на новите европски приоритети е проектот Боралја во Португалија, наменет за ископување волфрам. На официјалната листа од 9 октомври како носител е наведена португалската компанија MINERALIA. На 15 октомври, Allied Critical Metals соопшти дека проектот, кој го претставува како своја целосна сопственост, е единствениот проект за ископување волфрам во новата селекција.

Компанијата ја поврзува важноста на волфрамот со неговата примена во одбраната, воздухопловството и напредното производство. Во своето соопштение нагласува дека стратешкиот статус не гарантира финансирање и не ги заменува еколошките барања. Исто така, прави разлика меѓу проценетите минерални ресурси и резервите за кои е потврдена економската исплатливост.

Овој пример покажува дека значењето на одредена суровина може да порасне кога се менуваат условите на снабдување. Но, за потенцијалот да се претвори во реална инвестиција, потребни се соодветна технологија, обезбедено финансирање, прифатливо влијание врз животната средина и сигурен пазар за производот.

За помалите економии, едно од најважните прашања е колкав дел од вредноста на минералните суровини може да се задржи во земјата. Приходите од концесиите се само еден дел од економската корист. Влијание имаат и платите, набавките од домашни компании, транспортот, инженерските услуги, лабораториските испитувања и евентуалната понатамошна преработка.

— реклама —

Развојот на преработувачките капацитети, сепак, има свои услови. Потребни се соодветна суровинска база, енергија, вода, технологија и пазар. Не секое лежиште оправдува изградба на целосен индустриски синџир во една земја. Затоа развојната политика треба да утврди кои фази се економски оправдани, кои можат да се поврзат регионално и каде домашните компании имаат најголема можност за напредување.

Европската листа вклучува и проекти за преработка и рециклирање во други земји, меѓу кои проширување на капацитетите за преработка на бакар во Пирдоп, Бугарија, проектот за ископување во Скуриес, Грција, и капацитети за рециклирање во Романија. Тоа покажува дека европскиот синџир на снабдување опфаќа различни индустриски активности во повеќе земји.

Сериозната процена на рударските проекти мора да ги вклучи и трошоците за заштита на животната средина и обврските по завршувањето на производството. Управувањето со водите, стабилноста на јаловиштата, прашината, користењето на земјиштето и санацијата влијаат врз околината, но и врз економската оправданост на проектот.

Доколку овие обврски не се пресметаат навреме, дел од привидната исплатливост може да произлезе од префрлање на трошоците врз локалната заедница или врз идните буџети. Затоа се важни финансиските гаранции за затворање и санација, независниот мониторинг и јасно утврдената одговорност при прекршување на правилата.

Довербата на граѓаните зависи и од пристапот до информации. Јавните расправи имаат вистинска вредност кога граѓаните навреме можат да ги видат податоците, да добијат разбирливи одговори и да влијаат врз условите за реализација на проектот. Особено е важно да се разјаснат можните последици врз изворите на вода, земјоделските површини, населените места и локалната инфраструктура.

Македонија ја има Стратегијата за геолошки истражувања, одржливо искористување и експлоатација на минералните суровини за периодот 2026–2046 година, објавена во јануари 2026 година. Овој документ создава рамка за долгорочно планирање, но неговата практична вредност ќе зависи од спроведувањето, квалитетот на геолошките податоци, координацијата меѓу институциите, критериумите за одлучување и надзорот.

Европскиот тренд не создава автоматска обврска за отворање конкретен рудник во Македонија. Исто така, стратешкиот статус на проект во земја членка не може автоматски да се пренесе врз домашен проект. Бидејќи Македонија не е членка на ЕУ, можностите за учество во европските механизми треба да се разгледуваат согласно условите што важат за земјите надвор од Унијата.

Домашните институции треба да обезбедат јасни и проверливи критериуми за оценување на проектите. Јавноста треба да може да ја препознае разликата меѓу дозвола за геолошко истражување и дозвола за експлоатација, меѓу проценет ресурс и докажана резерва, како и меѓу најавена инвестиција и обезбедено финансирање.

Воедно, инвеститорите треба да добиваат навремени одлуки и јасно образложени барања. Долгите административни постапки сами по себе не гарантираат подобра заштита на јавниот интерес, исто како што брзото одлучување не е доказ дека некој проект е квалитетен.

За Македонија, најважно е економската корист да се проценува преку конкретни показатели: приходите за државата и општините, бројот и квалитетот на работните места, учеството на домашните компании и трошоците што остануваат по затворањето на рудникот. Таквиот пристап треба да овозможи реализација на економски оправдани проекти, но и одбивање на оние што носат неприфатливи последици.

Европската промена ги прави минералните ресурси поактуелни и отвора можности Македонија да ја зајакне својата улога во индустриското снабдување на континентот. Дали тоа ќе донесе долгорочна економска корист ќе зависи од способноста геолошкиот потенцијал да се поврзе со стручно планирање, одговорни инвестиции и институции во кои јавноста има доверба.