Пленковиќ ја призна неправдата кон Македонија, но дали Хрватска ќе постапи поинаку со Црна Гора?

Изјавата на хрватскиот премиер Андреј Пленковиќ дека Македонија изгубила цели 21 година во процесот на приближување кон Европската Унија поради билатерални блокади отвора прашање што оди подалеку од дипломатското признавање на неправдата. Ако Хрватска е свесна за последиците од блокирањето на европскиот пат на една земја, дали има политичко и морално оправдување да го условува напредокот на Црна Гора со решавањето на отворените билатерални прашања?

Пленковиќ го изнесе овој став на 15 октомври 2026 година во Брисел, пред почетокот на состанокот на Европскиот совет, говорејќи за европската перспектива на Црна Гора и за нерешените прашања меѓу Загреб и Подгорица.

Неговата изјава привлече внимание не само поради отвореното признавање на штетата што ѝ била нанесена на Македонија, туку и поради противречноста што произлегува од актуелната политика на Хрватска кон Црна Гора. Доколку билатералните блокади се неправедни и штетни, тогаш логично се поставува прашањето дали една членка на Европската Унија треба да ги користи истите механизми во односите со земја кандидатка.

Кога во 2000 година се одржа Загрепскиот самит, Македонија беше пред Хрватска во процесот на институционално приближување кон Унијата. Пет години подоцна, во 2005 година, Македонија доби кандидатски статус, додека Хрватска ги започна пристапните преговори. Во 2013 година, Хрватска стана полноправна членка на Европската Унија.

Македонија, од друга страна, и денес останува заглавена во пристапниот процес. Иако во јули 2022 година ја одржа првата меѓувладина конференција со ЕУ, а во декември 2023 година го заврши скринингот, суштинските преговори по кластери сè уште не се отворени.

Во изминатите години, Македонија направи сериозни политички отстапки, го смени уставното име и повеќепати добиваше уверувања дека нејзината европска перспектива е јасна. По решавањето на спорот со Грција, кога се очекуваше конечно придвижување кон членството, следуваше ново условување од Бугарија.

Затоа, оценката на Пленковиќ за изгубените 21 година треба да се разбере како повеќе од обична дипломатска констатација. Таа претставува признание дека билатералните спорови можат да се претворат во средство за долгорочно блокирање на европскиот пат на една држава, со последици врз нејзините институции, општество и довербата во европските ветувања.

Секако, не може целата одговорност за застојот на Македонија да им се припише исклучиво на надворешните фактори. Земјата има свои институционални слабости, проблеми со корупцијата и недоволно спроведени реформи. Но, исто така, не може да се занемари фактот дека билатералните спорови со години претставуваат сериозна пречка за нејзиниот европски напредок.

— реклама —

Хрватска и Црна Гора: конструктивен пристап или ново условување?

Пленковиќ нагласува дека Хрватска не сака да го повтори искуството што Македонија го имаше со Грција и Бугарија. Тој посочува дека Загреб со години ги поддржува европските интеграции на Црна Гора, вклучително и преку помош во усогласувањето со европското законодавство и обезбедување експертска и политичка поддршка.

Таквиот пристап заслужува позитивна оценка. Сепак, Хрватска истовремено инсистира на решавање на осум отворени прашања со Црна Гора.

Овие прашања не треба автоматски да се изедначуваат со условувањата со кои се соочува Македонија. Но, неопходно е да се направи јасна разлика меѓу искреното барање за решавање на билатералните спорови преку дијалог и користењето на европската интеграција како средство за изнудување политички отстапки.

Доколку Хрватска се залага за дијалог, пропорционалност и заемно прифатливи решенија, нејзиниот пристап може да претставува позитивен пример за регионот. Но, ако отворените прашања станат причина за долгорочно блокирање на Црна Гора, тогаш ќе биде тешко да се објасни суштинската разлика меѓу таквата политика и практиките што Пленковиќ со право ги критикува.

Хрватскиот премиер ја посочи неправдата што му била нанесена на македонскиот европски пат. Сега останува да се види дали Загреб ќе покаже доследност и ќе ги претвори своите зборови во конкретна политика.

Што треба да научи Софија?

Изјавата на Пленковиќ испраќа важна порака и до бугарските власти. Софија треба да ги согледа последиците од политиката на блокирање на европскиот пат на соседна држава: изгубени години, нарушена доверба и растечко разочарување од европската идеја.

— реклама —

Македонскиот јазик, националната самосвест и историското самоопределување не смеат да бидат предмет на политичко условување. Истовремено, правата на бугарската и на сите други заедници во Македонија треба доследно да се почитуваат и заштитуваат во согласност со демократските и европските стандарди.

Договорот за пријателство, добрососедство и соработка од 2017 година треба да служи како основа за градење доверба, а не како постојан извор на нови политички барања. Неговото спроведување подразбира добра волја, почитување и одговорност од двете страни, а не еднострано исполнување обврски од Македонија.

Добрососедството не се докажува со способноста да се блокира соседот, туку со подготвеноста да му се помогне да напредува, без притоа да се отстапува од сопствените легитимни интереси.

Македонија и Бугарија ќе останат соседи независно од исходот на европските интеграции. Затоа, прашањето не е само што Софија може да постигне со блокадите, туку и што долгорочно губи преку продлабочувањето на недовербата меѓу двата народа.

И Брисел мора да ја преземе својата одговорност

Одговорноста за застојот на македонскиот европски пат не може да се бара исклучиво во Атина и Софија. Европската Унија не смее да остане нем набљудувач на билатералните спорови. Како политичка заедница со сопствени институции, правила и вредности, таа има одговорност да го зачува кредибилитетот на процесот на проширување.

Кога Европската комисија со години препорачува започнување преговори, а политичката одлука се одложува поради билатерални прашања, оправдано се поставува прашањето колкава е вистинската тежина на европските критериуми.

Особено загрижувачки е тоа што принципот на едногласност, кој треба да обезбеди согласност меѓу земјите членки, може да се претвори во инструмент за пренесување на билатералните спорови на европско ниво.

— реклама —

Правото на земјите членки да ги штитат сопствените интереси не треба да се оспорува. Но, мора да постои јасна граница меѓу објективните критериуми за членство и политичките условувања што произлегуваат од билатералните односи.

Во спротивно, проширувањето престанува да биде процес заснован врз заслуги, исполнети критериуми и конкретни резултати, а станува зависно од политичката волја на поединечни земји членки.

Тука се наоѓа и најголемиот парадокс на европскиот пристап: од земјите кандидатки се бараат предвидливост, правна сигурност и владеење на правото, додека самата Унија не секогаш обезбедува доволно предвидлив и правичен пристапен процес.

Тоа, сепак, не ја ослободува Македонија од обврската да ги спроведува реформите. Независното судство, борбата против корупцијата и професионализацијата на институциите мора да останат приоритети, независно од политиката на Софија и од одлуките во Брисел.

Но, исполнувањето на европските критериуми мора да води кон предвидлив напредок, а не кон постојано отворање нови политички услови.

Дали Европа ја научи лекцијата?

Изјавата на Пленковиќ заслужува внимание бидејќи доаѓа од премиер на држава што поминала низ сложен пристапен процес и добро знае какви последици можат да предизвикаат билатералните блокади.

Сепак, вистинската вредност на неговите зборови ќе се покаже преку политиката на Хрватска кон Црна Гора. Ако Загреб покаже дека отворените прашања можат да се решаваат без блокирање на европскиот напредок, тогаш неговата изјава навистина ќе претставува лекција од која треба да учи и Софија.

Ако, пак, Хрватска се одлучи за долгорочно условување, изјавата на Пленковиќ ќе остане уште еден пример за разликата меѓу европските принципи што политичарите јавно ги застапуваат и политиките што навистина ги спроведуваат.

За Македонија поуката е јасна. Земјата мора да продолжи со реформите и да работи на европските интеграции, но истовремено треба поодлучно да бара предвидливост, политичка доследност и гаранции дека исполнувањето на преземените обврски нема постојано да биде проследено со нови условувања.

Дваесет и една година не се само бројка во политичка изјава. Тоа се изгубени можности, разочарани генерации и сериозно нарушена доверба во европските ветувања.

Затоа, се наметнуваат три прашања.

До Софија: Дали навистина верува дека пријателството и добрососедството со Македонија можат да се градат преку постојани политички условувања и обиди за наметнување сопствено толкување на македонската историја, наместо преку заемна почит и критичко преиспитување на сопствените политики кон македонскиот народ?

До Загреб: Дали Хрватска е подготвена да го поддржи непречениот европски напредок на Црна Гора, без да ги повтори блокадите и политичките условувања со кои Македонија со години се соочува од Атина и Софија, а чии последици денес ги признава и самиот Пленковиќ?

И до Брисел: Ако европските лидери признаваат дека Македонија изгубила 21 година поради билатерални блокади, докога Европската Унија ќе дозволува правото на вето да се користи за остварување тесни национални и политички интереси? Кој ќе ја преземе политичката одговорност за изгубените години и кој ќе гарантира дека Македонија нема повторно да стане заложник на нови условувања?

Ако Европа навистина сака да биде заедница заснована врз заеднички вредности, тогаш не смее да дозволи правото на вето да стане поважно од принципите на правичност и еднаквост. Во спротивно, европската перспектива на земјите кандидатки ќе продолжи да зависи не само од нивните реформи и постигнувања, туку и од политичките интереси на оние што веќе седат на европската маса.