Кафе без облак од чад, пауза на работа без цигара и сè помалку луѓе кои пушат додека се движат низ градот. Шведска денес е еден од највпечатливите европски примери за тоа како може да се менува културата на пушење.
Во 2024 година само 5,4% од Швеѓаните на возраст од 16 до 84 години пушеле секојдневно, а во последните две децении стапката на секојдневно пушење значително се намалила.
Но зад оваа бројка се крие многу посложена приказна.
Швеѓаните не го напуштаат никотинот со иста брзина со која ја напуштаат цигарата. Дел од полнолетните пушачи преминуваат кон производи без согорување, додека во исто време употребата на новите никотински производи расте и меѓу младите.
Токму тој баланс, како да им се понудат помалку штетни опции на луѓето кои веќе пушат, без да се создаде нова генерација корисници на никотин, е можеби најважниот дел од шведскиот модел.
Најголемиот проблем е чадот
Кога се зборува за намалување на штетата од тутунот, клучна е разликата меѓу производите што согоруваат тутун и оние што не го прават тоа.
Класичната цигара создава чад преку согорување. Токму во тој процес се создаваат голем број штетни и токсични материи на кои е изложен пушачот.
Никотинските кесички, од друга страна, не се палат и не создаваат чад или пепел. Тие се користат орално, а никотинот се апсорбира преку слузницата во устата.
Но тоа, не ги прави безопасни.
Никотинот создава зависност, а долгорочните ефекти од поновите никотински производи сè уште се истражуваат. Сепак, денес сè повеќе се прави разлика меѓу ризикот од никотинот и ризикот од согорувањето на тутунот.
Американската FDA, на пример, наведува дека никотинските кесички генерално можат да претставуваат опција со понизок ризик за возрасните пушачи во споредба со цигарите, особено кога станува збор за целосно преминување од пушење кон производ без согорување. Истовремено, институцијата нагласува дека овие производи не се без ризик и дека луѓето кои не користат никотин не треба да започнат.
Токму тука се наоѓа суштината на концептот tobacco harm reduction.
Најдобрата опција за пушачот останува целосно да престане да пуши и да користи никотин. Но доколку полнолетен пушач не се откажува, прашањето е дали преминувањето кон производ што не согорува тутун може да го намали неговото изложување на дел од штетните материи од чадот.
Младите стануваат најголемиот тест за шведскиот модел
Никотинските кесички се дискретни, не оставаат мирис на чад и можат полесно да се користат без да бидат забележани. Токму карактеристиките што можат да бидат практични за возрасен пушач кој бара замена за цигарата, истовремено создаваат нов предизвик кога станува збор за младите.
Затоа прашањето повеќе не е само: „Како да се намали пушењето?“ - прашањето е и: „Како да им се овозможи на полнолетните пушачи пристап до потенцијално помалку штетни алтернативи, а истовремено тие производи да останат подалеку од малолетниците и непушачите?„
Шведска веќе се обидува да ја постави таа граница.
Никотинските производи без тутун може да се продаваат само на лица над 18 години, продавачите имаат обврска за проверка на возраста, а пакувањата мора да содржат здравствено предупредување дека производот содржи никотин кој создава силна зависност. Шведските правила предвидуваат и ограничувања во маркетингот, вклучително и забрана тој конкретно да биде насочен кон или да прикажува лица помлади од 25 години.
Значи ли тоа дека Шведска го пронашла решението?
Ниската стапка на пушење во земјата не може да се припише на еден производ или една политика. Зад неа стојат децении превенција, даночни политики, ограничување на рекламирањето, возрасни граници и создавање средини во кои пушењето станува сè помалку присутно.
Но шведскиот пример отвора важна дебата за следната фаза во борбата против пушењето.
Досегашната политика во голема мера се обидуваше да одговори на прашањето како луѓето целосно да се откажат од цигарите.
Новата дебата додава уште едно: што со оние кои нема да се откажат веднаш?
Доколку различните никотински производи носат различно ниво на ризик, тогаш за полнолетните пушачи може да биде важно да имаат точни информации за тие разлики.
Но паралелно, општеството има уште една обврска: новите производи да не станат почетна точка за младите.
Ако Шведска успее истовремено да продолжи да го намалува пушењето, да им овозможи на полнолетните пушачи кои не се откажуваат да преминуваат кон опции со понизок ризик и да го спречи растот на употребата на никотин меѓу малолетниците, тогаш нејзиниот модел може да стане многу поважен од едноставната статистика за бројот на пушачи.
Бидејќи вистинскиот успех не би бил само помалку испушени цигари, туку помалку штета, помалку чад и помалку млади кои воопшто ќе започнат да користат никотин.
