Дали актуелната политика на Доналд Трамп кон Иран е само импровизација или дел од свесна стратегија? Дел од аналитичарите препознаваат елементи од т.н. „теорија на лудакот“, концепт поврзан со Ричард Никсон, кој се базира на идејата дека лидерот треба да изгледа непредвидлив и подготвен на екстремни чекори за да го принуди противникот на отстапки.
Трамп неодамна испрати остри закани дека ќе ја „уништи цивилизацијата“ на Иран, за потоа да прифати двонеделно примирје, откако Техеран сигнализираше подготвеност за отворање на Ормутски теснец – клучна енергетска артерија низ која минува околу една петтина од светската нафта. Овој пресврт, според анализите, наликува на класичен пример на притисок преку непредвидливост.
Концептот „теорија на лудакот“ Никсон го развил за време на Студената војна, верувајќи дека ако непријателите – особено Северен Виетнам и Советски Сојуз – поверуваат дека американскиот претседател е способен за радикални потези, ќе бидат принудени на преговори. Никсон дури инсистирал неговите соработници да остават впечаток дека тој е „непредвидлив“ и подготвен да користи и нуклеарно оружје.
Историски, оваа стратегија имала мешани резултати. Во односите со Москва придонесе за релаксирање на тензиите и договори за контрола на вооружувањето, но во војната во Виетнам доведе до интензивни бомбардирања без суштинска промена на исходот.
Денешната ситуација со Иран има слична динамика. По недели ескалација и без јасна победа, Трамп се соочи со потреба да излезе од конфликтот без да остави впечаток на слабост. Заканите со катастрофални последици можеби биле средство да се создаде простор за дипломатски маневар и да се постигне барем делумен резултат – отворање на Ормутскиот теснец и почеток на разговори.
Сепак, ваквиот пристап носи сериозни ризици. Прекумерната употреба на закани може да го еродира кредибилитетот на САД како глобален актер, а противниците со време можат да ја „прочитаат“ стратегијата и да престанат да реагираат на неа.
Дополнително, аналитичарите предупредуваат дека ваквата тактика функционира само ако противникот верува дека заканите се реални. Во спротивно, може да доведе до спротивен ефект – ескалација наместо деескалација.
Интересно е што врската меѓу Трамп и Никсон не е само теоретска. Во 1980-тите тие разменувале писма, а Трамп јавно изразувал восхит кон поранешниот претседател. Тоа отвора прашање дали станува збор за свесно преземање на модел или за инстинктивен стил на водење политика.
Во сегашниот контекст на кревко примирје и неизвесни преговори, клучното прашање останува: колку долго може да функционира стратегија заснована на закани и непредвидливост – и по која цена.
