Децата жртви во судските евиденции зголемени за 118 отсто, прекршоците за 54 отсто – што открива извештајот за 2025 година

Зголемен број деца жртви евидентирани во судовите, пораст на детските прекршоци, само три специјално опремени простории за разговор со деца во полициските станици низ целата држава и општини кои не ги исполнуваат законските обврски за превенција. Ова се дел од загрижувачките наоди во Годишниот извештај за 2025 година на Државниот совет за превенција на детско престапништво и правда за деца, изработен врз основа на податоци од 87 институции и 40 индикатори.

Според извештајот, бројот на деца жртви евидентирани во судовите е зголемен за 118 проценти во споредба со 2024 година. Министерството за внатрешни работи во текот на 2025 година евидентирало 694 деца жртви, јавните обвинителства 629, судовите 404, а центрите за социјална работа 334. Станува збор за податоци од различни институционални евиденции, кои не треба да се собираат како да претставуваат единствен број различни деца.

Истовремено, бројот на деца сторители на прекршоци е зголемен за 54 проценти во однос на претходната година, иако е за 31 процент понизок од нивото забележано во 2023 година. Во полициските станици биле повикани 1.201 дете, односно 45 помалку отколку во 2024 година, кога биле повикани 1.246 деца.

Особено внимание привлекуваат условите во кои полицијата разговара со малолетници. Според Државниот совет, на територијата на целата држава постојат само три посебно опремени простории за разговор со деца. Во нив во 2025 година биле водени разговори со само 16 деца, односно 1,2 проценти од повиканите. Истиот број бил забележан и во 2024 година, поради што Советот констатира дека нема напредок во оваа област.

Проблематична останува и правната заштита на децата во постапките. Правото на бранител во полиција го оствариле 49 проценти од повиканите деца. Иако тоа е подобрување во споредба со 2024 година, кога процентот изнесувал 32, повеќе од половина од повиканите деца не се евидентирани како корисници на ова право.

Уште поизразена е разликата кај правната помош во центрите за социјална работа. Во 2025 година правото на адвокат го оствариле само 16 деца, наспроти 73 деца во 2024 година.

— реклама —

Извештајот покажува и зголемување на бројот на деца за кои бил определен притвор. Во 2025 година оваа мерка била изречена на 14 деца, додека во 2024 година на шест, а во 2023 година на десет деца.

Казна затвор за деца била изречена во четири случаи, наспроти шест во 2024 и три во 2023 година. Заводски воспитни мерки биле изречени за 23 деца, од кои 11 биле упатени во воспитна установа, а 12 во воспитно-поправен дом. Во 2024 година вакви мерки биле изречени за 20 деца, а во 2023 година за 12.

Од друга страна, Државниот совет како позитивен наод го издвојува тоа што во најголемиот број случаи се применуваат мерки што не подразбираат лишување од слобода. Во 2025 година мерките на засилен надзор биле изречени за 63 проценти од децата за кои се разгледувала примена на санкција, додека дисциплинските мерки биле изречени за 23 проценти, помалку од претходните две години.

Во обвинителствата во 2025 година биле поднесени кривични пријави против 1.132 деца, а предлози за примена на санкција биле поднесени за 384 деца, односно 34 проценти. Во 2024 година овој процент изнесувал 26, а во 2023 година 42 проценти.

Барања за поведување подготвителна постапка биле поднесени за 290 деца, од кои 272 момчиња и 18 девојчиња. Изјави за откажување од гонење биле донесени за 30 деца.

Посебен проблем, според извештајот, е недоволната примена на ресторативната правда, односно постапките што овозможуваат решавање на случаите преку посредување, спогодби и други мерки, наместо исклучиво преку класични судски постапки.

— реклама —

Во 2025 година медијацијата успешно завршила кај само едно дете. Јавните обвинителства не упатиле ниту едно дете на медијација, а постапката за признавање одговорност и спогодување за висината на казната воопшто не била применета.

Мерките на одвраќање во јавните обвинителства биле определени за 36 деца, наспроти 67 во 2024 година. Алтернативни мерки биле изречени за седум деца, додека претходната година таква мерка била изречена за едно дете.

Државниот совет предупредува дека недоволната примена на законски предвидените форми на ресторативна правда и алтернативните мерки е спротивна на целите на Законот за правда за децата и може да придонесе за секундарна виктимизација, односно дополнително повредување на децата преку начинот на кој институциите постапуваат со нив.

Податоците за обесштетувањето на децата жртви покажуваат дека во 2025 година судовите донеле одлуки за обесштетување на седум деца, додека 97 деца биле упатени своите имотноправни побарувања да ги остваруваат во посебна судска постапка. Во 2024 година не била донесена ниту една судска одлука за обесштетување дете жртва.

Сериозни недостатоци се констатирани и во превенцијата на детското престапништво на локално ниво. Од вкупно 80 општини, само 25 доставиле информации до Државниот совет за формирањето и работата на општинските совети за превенција на детско престапништво.

Само четири општини ја исполниле законската обврска да достават годишен извештај за својата работа за 2025 година. Тоа се Тетово, Охрид, Куманово и Пехчево.

Во дел од општините советите воопшто не се формирани, а во други постојат само формално, без седници и конкретни активности. Во извештајот се наведува дека Карпош, Росоман и Сопиште немаат формирано вакви совети, според доставените информации, додека во Богданци, Василево, Кратово и Ранковце се евидентирани нефункционални совети.

— реклама —

Во Гевгелија, иако советот бил формиран, во 2025 година немало одржано седници ниту реализирани активности. Во Конче, исто така, не била одржана ниту една седница, додека во Неготино, според извештајот, од основањето на советот не била забележана ниту една активност.

Државниот совет оценува дека неисполнувањето на законската обврска за формирање и функционирање на локалните совети е еден од најголемите проблеми што се повторуваат со години, и покрај постоењето законска обврска и казнени одредби. Како една од главните причини се посочува недостигот од средства во општинските буџети.

Извештајот открива и проблеми во Воспитно-поправниот дом Тетово во Волковија. Според увидот на Народниот правобранител, заклучно со 15 септември 2025 година образовниот процес во установата сè уште не бил започнат.

Во домот биле евидентирани 18 деца со основно образование, 19 без завршено основно образование и десет со средно образование, а бил констатиран и недостиг од кадар.

Од 1 октомври 2025 година започнала редовна воспитно-образовна работа, во која биле вклучени 19 деца. Наставата се одржувала трипати неделно, со обезбедени лаптопи и училишен прибор. Во извештајот се наведува дека сите вклучени деца успешно ја завршиле предвидената образовна програма, а биле организирани и испитни сесии за средно стручно образование.

Советот посочува и дека во 2025 година Јавното обвинителство не уплаќало средства на сопствената приходна сметка на воспитно-поправниот дом, како што тоа било правено во 2023 и делумно во 2024 година. Според извештајот, тие средства се користеле за активности насочени кон ресоцијализација и превоспитување на децата.

Дополнителен институционален проблем е неусогласената евиденција. Државниот совет констатира дека одредени судови не доставуваат податоци или доставуваат нецелосни и несоодветни информации, што го отежнува следењето на состојбите со детското престапништво и правата на децата.

Особено важна е и забелешката дека прикажаното намалување на бројот на деца во ризик во 2025 година не може директно да се толкува како подобрување на состојбата. Причината е промена во методологијата: додека претходно индикаторот ги опфаќал децата од шест до 18 години, во 2025 година бил ограничен на деца до 14 години, со воведување посебен индикатор за возраста од 14 до 18 години.

Поради тоа, прикажаното намалување од околу 50 проценти во оваа категорија произлегува од изменетиот опфат на евиденцијата, а не претставува доказ дека бројот на загрозени деца навистина се преполовил.

Државниот совет препорачува воспоставување усогласен систем за собирање и размена на податоци меѓу полицијата, обвинителствата, судовите и центрите за социјална работа, поголема примена на мерките за заштита и ресторативна правда, како и обезбедување средства за спроведување на Законот за правда за децата.

Меѓу препораките е и изменување на Законот за локалната самоуправа, со цел појасно утврдување на одговорностите на градоначалниците и општинските совети за формирањето и функционирањето на телата за превенција.

Годишниот извештај покажува дека, покрај одредени подобрувања во правната заштита и примената на мерките што не вклучуваат лишување од слобода, остануваат сериозни слабости во раната превенција, институционалната координација, условите за постапување со деца и обезбедувањето навремена поддршка за најранливите категории.