За време на американско-израелските напади врз Иран и тврдењата на висок израелски функционер дека врховниот лидер Али Хамнеи е мртов, Исламската Република се соочува со најголемиот политички потрес од револуцијата во 1979 година.
САД и Израел утрово започнаа координирани напади врз ирански воени и безбедносни цели. Американскиот претседател Доналд Трамп во видео-порака изјави дека целта на нападот е „да се стави крај на безбедносната закана за САД“ и на Иранците „да им се даде можност да ги соборат своите владетели“.
Следуваа ирански противнапади со проектили врз Израел, но и врз американски воени локации во Бахреин, Обединетите Арапски Емирати и Катар. Израел прогласи вонредна состојба, а регионот се наоѓа на работ од поширок конфликт.
Во тој контекст, израелски функционер за Reuters изјави дека „ајатолахот е мртов и дека неговото тело е пронајдено“. Техеран засега официјално не ја потврди таа информација.
Човекот кој владееше 36 години
Али Хамнеи (86) доминираше со Иран од 1989 година, кога по смртта на Рухолах Хомеини ја презеде доживотната функција врховен лидер. Како највисок авторитет во политичкиот и верскиот систем, ги контролираше вооружените сили, безбедносните служби, правосудството и клучните политички одлуки.
Во текот на трите децении на власт ги преживеа студентските протести во 1999 година, масовните немири во 2009 година, брановите побуни во 2019 година, како и движењето „Жена, живот, слобода“ во 2022 и 2023 година, предизвикано од смртта на Махса Амини во притвор. Секојпат режимот одговараше со репресија.
Неговото владеење беше обележано со цврста контрола, потпирање на Револуционерната гарда (IRGC) и трајна конфронтација со САД и Израел. Одбиваше да го признае Израел и поддржуваше сојузнички групи низ Блискиот Исток.
Војната што ги разоткри слабостите
За време на дванаесетдневната војна во јуни 2025 година, кога Израел изведе најдлабоки удари досега во внатрешноста на Иран, Хамнеи беше принуден да се крие. Војната откри сериозни безбедносни пропусти и продор на странски разузнавачки служби во иранските структури.
И покрај тоа, во јавните обраќања нагласуваше дека Иран нема да потклекне. По повод 47-годишнината од Исламската револуција тврдеше дека револуцијата „го спасила Иран од странско влијание“ и дека силата на земјата е во единството.
Сепак, аналитичарите во последните месеци оценуваа дека неговата позиција е покревка од кога било, особено поради економските проблеми, санкциите и растечкото незадоволство кај населението.
Кој ја презема власта?
Доколку се потврди неговата смрт, прашањето за наследството станува клучно. Според уставот, Советот на експерти именува нов врховен лидер. Во политичките кругови со години се шпекулира за неговиот син Мојтаба Хамнеи, кој од сенка управува со канцеларијата на својот татко и ужива силна поддршка од тврдолинијашите.
Револуционерната гарда, како најмоќна институција во земјата, би можела да има пресудна улога во транзицијата. Американската ЦИА претходно проценуваше дека, во случај на смрт на Хамнеи, власта би можеле да ја консолидираат токму тврдолинијашите од IRGC.
Иранскиот парламент во јануари порача дека секој напад врз врховниот лидер би значел „објава на војна на целиот исламски свет“ и би можел да поттикне прогласување џихад.
Регионот на работ
По нападите, Трамп разговараше со лидерите на Саудиска Арабија, Катар и Обединетите Арапски Емирати, како и со генералниот секретар на НАТО, Марк Руте. Консултациите следеа по иранските удари врз американските бази во регионот.
Доколку Хамнеи навистина е убиен, Иран влегува во период на длабока неизвесност. Можно е внатрешно пресметување меѓу фракциите, но и дополнителна ескалација на конфликтот со Израел и САД. За режим што 36 години почиваше на една фигура, ова би можел да биде момент што менува сè.
