Крај на ерата на Вучиќ или нов мандат? Србија пред неизвесни парламентарни избори

Србија утре, 25 октомври, излегува на предвремени парламентарни избори кои би можеле да претставуваат најсериозен политички тест за власта на Александар Вучиќ во изминатите 14 години. За првпат по долгогодишната доминација на Српската напредна странка, владејачкиот блок се соочува со силен противник произлезен од студентските протести што ја потресоа земјата по трагедијата во Нови Сад.

За 250 пратенички места во Народното собрание се натпреваруваат 18 изборни листи, од кои девет имаат статус на малцински. Право на глас имаат повеќе од 6,45 милиони граѓани, а изборниот праг изнесува три проценти, со посебни правила за малцинските листи.

Главната листа на владејачкиот блок е „Александар Вучиќ – Обединета Србија“, предводена од Српската напредна странка. Според најавеното, Вучиќ, кој во септември поднесе оставка од претседателската функција, настојува да се врати на премиерската позиција.

СНС и нејзините коалициски партнери доминираат на српската политичка сцена од 2012 година. Вучиќ беше премиер од 2014 година, а потоа претседател на државата. Неговите политички противници ја обвинуваат власта за контрола врз институциите и медиумите, злоупотреба на државните ресурси и корупција, додека владејачката партија ги отфрла таквите обвинувања.

— реклама —

Меѓу листите поврзани со досегашната власт е и коалицијата „Фактор на стабилност“, предводена од Ивица Дачиќ и Социјалистичката партија на Србија, која со години учествуваше во власта заедно со СНС.

Најголемиот предизвик за Вучиќ, според предизборните истражувања, доаѓа од „Студентската листа – Студентите победуваат“. На нејзино чело е лекарот од Нови Сад, Илија Срдановиќ, а меѓу кандидатите има професори, лекари, културни работници и граѓани кои претходно немале значајно искуство во партиската политика.

Студентското движење се формираше по уривањето на бетонската настрешница на железничката станица во Нови Сад во ноември 2024 година, трагедија во која загинаа 16 лица. Првичните барања за утврдување одговорност постепено прераснаа во пошироко движење против корупцијата и начинот на функционирање на државните институции.

Во својата кампања студентската листа се фокусира на владеењето на правото, борбата против корупцијата и обновувањето на институциите. Прашањата за Косово, односите со Русија и членството во Европската Унија останаа во втор план. Дел од опозициските партии одлучија да не учествуваат самостојно на изборите и да им дадат поддршка на студентите.

— реклама —

Во изборната трка учествува и проевропската коалиција „Европска Србија“, предводена од Мариника Тепиќ и Здравко Понош, додека на десницата се натпреварува коалицијата „Автентична десница“, предводена од Милош Јовановиќ.

За традиционалните опозициски партии едно од главните прашања е дали ќе успеат да го поминат изборниот праг од три проценти. Распределбата на пратеничките мандати според Донтовиот метод дополнително ја зголемува важноста на резултатите на помалите партии.

Предизборните анкети покажуваат значителни разлики во процените за конечниот исход. Истражувањата блиски до власта му даваат предност на блокот на Вучиќ, додека дел од независните анкети укажуваат на речиси изедначена трка, па дури и на мала предност на студентската листа.

Според истражувањето на Нова српска политичка мисла, спроведено кон крајот на септември и почетокот на октомври, студентската листа имала поддршка од 44,5 проценти меѓу определените гласачи, наспроти 42,7 проценти за листата на Вучиќ. Други истражувања покажуваат поинаков распоред на силите, поради што конечниот резултат останува неизвесен.

— реклама —

Особено важна ќе биде излезноста. СНС располага со организирано и дисциплинирано гласачко тело, додека студентското движење се потпира на мобилизацијата на младите, неопределените и граѓаните кои вообичаено не учествуваат на изборите.

Дополнителна неизвесност предизвикува и можноста за оспорување на изборните резултати. Немања Шаровиќ, поранешен функционер на Српската радикална партија и актуелен претседател на движењето „Љубов, вера, надеж“, повика на мирен отпор доколку граѓаните се посомневаат во регуларноста на изборите.

„Ако Вучиќ прогласи победа и дојде до протести, да не се тепаме со полицијата. Да организираме мирен, гандиевски отпор. Сите да седнеме на земја“, порача Шаровиќ, додавајќи дека во случај на изборна кражба треба да следуваат блокади низ Србија.

Тензиите дополнително се зголемија по апсењето на политичкиот аналитичар Дејан Лучиќ, осомничен за предизвикување паника и нереди. Според белградското Вишо јавно обвинителство, Лучиќ на Тикток објавил видео во кое тврдел дека на изборите ќе има кражба, по што незадоволни граѓани ќе излезат на улиците, а полицијата и војската ќе се повлечат пред демонстрантите.

Сојузот на слободни синдикати на Србија побара од надлежните институции да обезбедат заштита на граѓаните, политичка непристрасност на службите и законито постапување во текот на гласањето, изборната ноќ и утврдувањето на резултатите.

Академскиот кризен центар, формиран од наставници, истражувачи и соработници на иницијативата „Побунет универзитет“, најави дека неговиот повикувачки центар ќе работи 24 часа. Студентите, професорите и другите членови на академската заедница се повикани да пријавуваат евентуална репресија, полициска бруталност или апсења.

Изборите доаѓаат по речиси две години протести и политички тензии. Нивниот исход ќе покаже дали студентското движење може масовната поддршка од улиците да ја претвори во пратенички мандати и дали долгогодишната доминација на владејачката партија ќе биде доведена во прашање.

За формирање парламентарно мнозинство потребни се најмалку 126 пратеници, а токму распределбата на мандатите меѓу владејачкиот блок, студентската листа и помалите партии би можела да одлучи кој ќе ја формира следната влада на Србија.