Системот за заштита и спасување во Македонија не располага целосно со потребната подготвеност за навремено и ефикасно справување со катастрофи, покажува ревизијата на Државниот завод за ревизија. Во услови на сè поголема изложеност на шумски пожари, поплави и екстремни временски услови, утврдени се слабости во стратешкото планирање, институционалната координација, човечките и материјалните ресурси, финансирањето и модернизацијата на системот.
Ревизијата била спроведена на тема „Градење на систем за управување со кризи, заштита и спасување преку инвестиции во опрема и ресурси, одржување на средства со цел да се зголеми оперативноста, ефикасноста и ефективноста“, со цел да се утврди дали системот за заштита и спасување е соодветен за ефикасен одговор при катастрофи.
Еден од најизразените ризици се шумските пожари. Според податоците од „Предвремениот извештај за шумските пожари во Европа, Блискиот Исток и Северна Африка за 2024 година“, во Македонија во 2024 година биле регистрирани 97.660 хектари изгорена површина. Тоа е највисоко ниво во последната деценија и е поголемо од вкупната изгорена површина во претходните шест години заедно.
Податоците на ЈП „Национални шуми“ покажуваат дека од 2023 до 2025 година биле опожарени 82.714 хектари, со 914.657 кубни метри изгорена дрвна маса и причинета штета проценета на 133.663.967 евра. Само во 2024 година штетата изнесувала 83.121.333 евра.
Слабостите во системот биле нотирани уште во 2018 година, при скринингот спроведен од Европската Унија преку Европскиот механизам за цивилна заштита. Сепак, и покрај повеќе преземени иницијативи, ревизијата покажала дека реформите не се спроведени во целост.
Државата нема донесено нова Национална стратегија за заштита и спасување. Последната стратегија важела до 2018 година, додека нацрт-стратегијата за периодот 2026–2030 година сè уште не е усвоена. Не е донесена ниту Годишна програма за заштита и спасување, а Планот за заштита и спасување на Републиката не е ажуриран. Дополнително, процената на загрозеноста од природни непогоди и други несреќи датира од 2007 година и не е усогласена со новите ризици и современите услови.
Според ревизијата, ваквиот недостаток на стратешки документи значи и отсуство на јасно определени приоритети, насоки за развој и сценарија за постапување во услови на катастрофи.
Проблеми има и кај оперативните сили. Тие се соочуваат со недоволен број вработени, недостиг на опрема и недоволно развиени механизми за следење на нивната ефикасност. Планинското спасување, пак, не е законски уредено како дел од оперативните сили во системот за заштита и спасување.
Посебно се издвојува состојбата во Бригадата за противпожарна заштита на Град Скопје, која е одговорна за заштита и спасување на околу 617.000 жители на површина од 1.818 квадратни километри. Во 2024 година бригадата имала 1.412 интервенции по пожари и 161 техничка интервенција.
Од 384 систематизирани работни места за пожарникари, пополнети биле само 172. Ревизијата констатирала и застарена противпожарна опрема, што влијае врз оперативната подготвеност и ефикасноста на бригадата.
Финансирањето, исто така, е еден од проблемите. Во периодот од 2022 до 2024 година за противпожарна заштита биле обезбедени вкупно 2,233 милијарди денари. Од нив, 1,409 милијарди денари биле наменски дотации од државниот буџет, 782,8 милиони денари од буџетите на единиците на локалната самоуправа, а 11,1 милион денари од донации.
Од вкупните средства дури 98,5 отсто биле потрошени за тековни расходи, главно плати и надоместоци, додека само 1,5 отсто биле наменети за капитални расходи. Според ревизијата, тоа остава ограничен простор за модернизација, набавка на опрема и возила и зајакнување на оперативната подготвеност.
Во 2026 година наменските дотации за територијалните противпожарни единици биле зголемени на една милијарда денари, од 525,5 милиони денари во 2025 година, што претставува зголемување од 90,3 отсто.
Слабости се утврдени и во управувањето со воздушните сили за справување со шумски пожари, особено во делот на човечките ресурси, логистиката и набавките. Во периодот од 2023 до 2025 година за сервисирање, резервни делови и осигурување на воздухопловите биле потрошени 149,9 милиони денари.
Ревизијата утврдила значајни недостатоци и во управувањето со материјалните средства на Дирекцијата за заштита и спасување. Дирекцијата располага со повеќе од 30 магацини, но нема воспоставен интегриран систем за материјална и финансиска евиденција. Утврден е и недостиг на магационери и соодветни контроли, а не бил извршен целосен попис и усогласување на состојбата.
Системот за управување со кризи, според ревизијата, главно функционира реактивно. Ресурсите постепено се активираат од локално кон национално ниво, а кога локалните капацитети не се доволни, се прогласува кризна состојба и се ангажираат Армијата, Министерството за внатрешни работи и меѓународна помош.
Фактот што во 2024 и 2025 година повеќепати биле прогласувани кризни состојби поради пожари, според ревизорите, укажува на ограничените капацитети за самостојно и ефикасно справување со катастрофи.
Како позитивен пример во ревизијата е издвоена Општина Охрид, заедно со Планинската спасителна служба на Црвен крст Охрид, каде што е воспоставена функционална организација и координација, со обезбедени човечки ресурси, финансирање и обучени спасувачи според меѓународните стандарди.
Ограничени се и капацитетите за инспекциски надзор. Годишно се спроведуваат меѓу 1.168 и 1.369 надзори со само 14 до 17 инспектори. Од Дирекцијата за заштита и спасување во февруари 2026 година било посочено дека со просечно околу 1.300 надзори годишно би биле потребни приближно 55 години за да се контролираат сите правни субјекти.
За редовен и контролен инспекциски надзор еднаш годишно, според проценката на ДЗС, би биле потребни 322 инспектори за 72.181 активни претпријатија.
Државниот завод за ревизија заклучува дека за надминување на утврдените слабости се потребни реформи за воспоставување интегриран и функционален систем за заштита и спасување, со донесување национална стратегија и јасна нормативна рамка, обезбедување стабилно финансирање, зајакнување на капацитетите и воспоставување ефикасен систем за следење и надзор.
