Темата за изградба на дата-центри во Македонија за само неколку недели прерасна од технолошка и инвестициска тема во едно од најжешките политички и еколошки прашања во земјата.
Владата отворено ја турка идејата Македонија да стане регионална локација за дата-центри и дигитална инфраструктура, премиерот Христијан Мицкоски веќе потврди дека се разговара со најмалку пет до шест потенцијални инвеститори, а една од компаниите, според него, е голема мултинационална корпорација. Истовремено, опозицијата бара да бидат објавени имињата на компаниите, условите што им се нудат, како и анализите за потрошувачката на вода и електрична енергија.
Дебатата дополнително се разгори по случајот во Пехчево, каде Советот на Општината едногласно ја отфрли иницијативата за изградба на дата-центар во атарот на Панчарево. Против гласаа сите девет советници – пет од ВМРО-ДПМНЕ и коалицијата, тројца од СДСМ и еден од ЗНАМ. Меѓу главните дилеми што претходно беа отворени беа непознатиот инвеститор, количината вода и електрична енергија што би ја трошел објектот и влијанието врз животната средина.
Според информациите објавени од Телма, иницијативата во Пехчево била приватна и ја поднеле сопствениците на земјиштето, а не Владата. Тоа е важна разлика во однос на пошироките државни разговори со странски инвеститори.
Во меѓувреме, Агенцијата за странски инвестиции веќе ја промовира Македонија како потенцијален регионален центар за ваква инфраструктура. На својата официјална страница ја истакнува 5G и оптичката покриеност, поврзаноста со европската електроенергетска мрежа, пониските оперативни трошоци во споредба со Западна Европа и климата што може да помогне во ладењето на објектите. Агенцијата наведува дека европскиот пазар на дата-центри вреди над 100 милијарди евра и дека побарувачката расте поради AI, cloud-сервисите и локализацијата на податоци.
Што вели Мицкоски
Мицкоски порачува дека Владата нема да се откаже од стратегијата за дата-центри и дека светот забрзано се движи во таа насока.
„Прашањето е дали ние ќе го препознаеме моментот“, рече премиерот, најавувајќи дека кога државата ќе презема институционален ризик или ќе фасилитира конкретен проект, процесот ќе биде јавно претставен. Потврди дека веќе се водат разговори со пет до шест инвеститори.
Во одговорите за енергетската компонента, Мицкоски ја поврза стратегијата со изградба на нови производствени капацитети. Според неговата изјава, плановите вклучуваат и гасни централи кои би произведувале електрична енергија што потоа би ја користеле дата-центрите.
Во друга изјава тој зборуваше и за потреба од одржливо снабдување со струја и најави проект за две хидроцентрали во вредност од околу 1,5 милијарди долари. (DW News)
Владината теза во суштина е дека без вакви инвестиции Македонија ризикува да остане настрана од глобалниот AI и cloud-бум.
СДСМ: „Под радарот се договараат вода, струја и земја“
СДСМ има спротивна позиција. Партијата не оспорува дека дата-центрите можат да бидат инвестиција, но бара прво да бидат објавени сите параметри.
Од опозицијата прашуваат кои се компаниите со кои Владата разговара, каде би се граделе центрите, какви олеснувања би добиле, колкава би била потрошувачката на електрична енергија и вода и дали државата би преземала финансиски или инфраструктурни обврски.
Во една од последните реакции СДСМ тврди дека компанија веќе објавила дека за проект во Македонија добила енергетски капацитет од 100 мегавати и пристап до Вардар за ладење. Партијата тоа го користи како аргумент дека јавноста мора однапред да знае какви ресурси се ставаат на располагање. Ова е тврдење на СДСМ и треба да се разликува од официјално потврден договор од Владата.
Претседателот на СДСМ Венко Филипче постави и прашање кој ќе гарантира дека земјоделството нема да остане без потребната вода доколку големи дата-центри се постават во области каде водните ресурси се ограничени.
Во најновото партиско соопштение СДСМ повторно побара прво „договорите и анализите на маса“, а потоа јавна промоција на инвестициите.
ВМРО-ДПМНЕ: СДСМ шири паника
ВМРО-ДПМНЕ возврати дека Филипче и СДСМ секоја нова развојна можност ја претвораат во причина за страв.
Од партијата велат дека Македонија мора да привлекува високотехнолошки инвестиции и дека дата-центрите треба да се реализираат со почитување на законите, еколошките стандарди и заштитата на граѓаните.
ВМРО-ДПМНЕ ги отфрла обвинувањата дека се работи „под маса“ и тврди дека СДСМ нема конкретни аргументи, туку политички ја користи темата за создавање паника.
Интересно е што токму во Пехчево и петте советници на ВМРО-ДПМНЕ гласаа против конкретната локална иницијатива, заедно со советниците на СДСМ и ЗНАМ. Тоа покажува дека националната поддршка за стратегијата не значи автоматска поддршка за секој конкретен проект.
Колку струја навистина трошат дата-центрите?
Тука загриженоста не е измислена, но не може ни автоматски да се претвори во тврдење дека секој дата-центар ќе го загрози енергетскиот систем.
Меѓународната агенција за енергија проценува дека дата-центрите во 2024 година потрошиле околу 415 терават-часови електрична енергија, или околу 1,5 проценти од светската потрошувачка. Но локалното влијание може да биде многу поголемо, бидејќи овие капацитети се концентрирани на конкретни локации и можат да имаат потрошувачка споредлива со големи индустриски постројки. (IEA)
Во 2025 година глобалната потрошувачка на струја од дата-центрите пораснала уште 17 проценти, а IEA очекува нивната потрошувачка да се удвои до 2030 година. Кај центрите ориентирани кон вештачка интелигенција растот е уште побрз. (IEA)
Значи, за Македонија клучното прашање не е само „дали дата-центар“, туку колкав центар, со колкава инсталирана моќност, од кој извор ќе добива електрична енергија и дали мрежата има капацитет за приклучување без трошокот да се префрли на други корисници.
А водата?
И тука нема едноставен одговор.
Дата-центрите можат да користат значајни количества вода, особено доколку работат со системи за испарувачко ладење. Но потрошувачката многу варира зависно од технологијата за ладење, климатските услови, ефикасноста на серверите и од тоа дали се користи питка, индустриска или рециклирана вода.
Истражување на Lawrence Berkeley National Laboratory од 2025 година покажува дека водниот отпечаток на различни дата-центарски оптоварувања може да се разликува повеќе од 10.000 пати токму поради различните технологии и локални услови. Тоа значи дека генерализираното тврдење „дата-центрите трошат огромни количества вода“ не е доволно за проценка на конкретен македонски проект – потребни се проектни податоци. (SETAC Lab)
Американската лабораторија користи и посебна мерка Water Usage Effectiveness, односно литри потрошена вода по киловат-час IT-потрошувачка. Тоа е еден од показателите што би требало да биде јавно познат за секој голем проект. (LBL ETA Publications)
Европа веќе бара токму таква транспарентност
Европската унија веќе воведе правила со кои поголемите дата-центри треба да пријавуваат показатели за потрошувачка на електрична енергија, вода и енергетска ефикасност.
Европската комисија воспостави база во која се собираат податоци за енергетскиот и водниот отпечаток на центрите. Целта е токму она што во Македонија сега е предмет на спор – инвеститорите да не се оценуваат само според вредноста на инвестицијата, туку и според реалниот трошок за инфраструктурата и ресурсите. (Energy)
ЕУ во исто време сака значително да го зголеми капацитетот на дата-центрите до 2035 година. Значи, Брисел не ја третира индустријата како нешто што треба да се запре, туку како сектор што мора да расте под мерливи правила за енергија, вода и одржливост. (Energy)
Колку работни места носат?
И тука политичката дебата често оди во две крајности.
Дата-центрите носат голем број градежни работни места во фазата на изградба, инвестиции во електроенергетска и телекомуникациска инфраструктура и можат да бидат значајни даночни обврзници.
Но трајното вработување не е нужно огромно.
Ново истражување на Brookings на околу 1.500 американски дата-центри покажува дека типичниот ефект е приближно 100 до 200 дополнителни локални работни места, зависно од типот на објектот. Hyperscale-центрите, какви што користат Amazon, Google, Microsoft или Meta, имаат поголем ефект врз телекомуникациите и локалниот технолошки екосистем, додека colocation-центрите имаат поскромен долгорочен ефект врз вработувањето.
Brookings предупредува и дека класичниот модел на брзи, нетранспарентни преговори со големи субвенции често носи ограничен долгорочен локален ефект, додека подобар резултат се добива кога локалните власти преговараат за инвестиции во мрежа, обука, локални добавувачи и поширок технолошки екосистем. (Brookings)
Што сè уште не знаеме во Македонија
И покрај интензивната политичка расправа, засега јавноста нема целосна слика за најважните параметри на државната стратегија.
Не се објавени имињата на петте или шесте потенцијални инвеститори. Не е познато кои конкретни локации се разгледуваат. Не е јавно наведена планираната моќност на секој проект, количината вода, технологијата за ладење, изворот на електрична енергија, евентуалните даночни олеснувања, цената на земјиштето или обврските што би ги презела државата.
Не е познато ниту дали се разговара за класични дата-центри, hyperscale AI-центри, colocation инфраструктура или комбинација од повеќе модели. А токму од тоа зависи и потрошувачката и економската корист.
Тоа е суштинската празнина во дебатата.
Тврдењето на Владата дека дата-центрите се глобална развојна шанса е поддржано од реалниот светски инвестициски бум. Само пет големи технолошки компании инвестирале повеќе од 400 милијарди долари во 2025 година, а инвестициите продолжуваат силно да растат. (IEA)
Но исто така се реални и предупредувањата дека големите центри можат локално да ја оптоварат електричната мрежа, водните ресурси и инфраструктурата.
Затоа дилемата не е едноставно „за или против дата-центри“.
Прашањето е какви дата-центри, каде, со чија вода, со чија струја, по која цена, со какви гаранции и што точно останува за Македонија по завршувањето на инвестицијата.
Токму тие бројки и договорни услови ќе одредат дали проектите навистина ќе бидат развојна шанса или скап инфраструктурен товар.
Во моментов, Владата ја има стратегијата и инвеститорите на маса, опозицијата ги има сомнежите, а јавноста сè уште го нема документот што би ја решил дебатата – конкретната пресметка.
