Нападите врз Иран и спорните воени акции на САД отворија сериозна дилема која повторно го става под знак прашалник самиот темел на глобалниот поредок – дали навистина важи меѓународното право или на сцена е законот на посилниот.
Според анализа на Deutsche Welle, голем број експерти по меѓународно право сметаат дека воените дејствија на САД и Израел против Иран, како и претходната акција во Венецуела, се спротивни на меѓународното право. Сепак, реакциите од политичките лидери, особено од Фридрих Мерц, останаа нејасни и без директна осуда.
Мерц, коментирајќи ги нападите, изјави: „Видиме дилема дека со правни мерки, кои се во согласност со меѓународното право, против режим кој развива нуклеарно оружје и брутално го угнетува сопствениот народ очигледно не се постигнува ништо.“ За случајот со Николас Мадуро рече дека правната ситуација е „сложена“, избегнувајќи конкретен став.
Ваквиот пристап предизвика остри реакции кај правните експерти и научниците, кои во отворено писмо предупредија дека отсуството на јасна осуда „придонесува за поткопување на поредокот заснован на правила и институции во Европа и светот“.
Професорката Јанина Дил од Универзитетот Оксфорд оценува дека токму политиката на големите сили му нанесува најголема штета на правото.
Сличен став има и Ане Петерс од Институтот Макс Планк, која предупредува дека ако кршењата не се осудуваат, може да се создаде нова пракса.
„Непишаното меѓународно право може да се промени ако на кршењата не се реагира со протести. Постои опасност забраната на употреба на сила да се поткопа и правилата да се променат“, вели Петерс.
Критиките не застануваат тука. Аналитичарите укажуваат дека постои очигледна разлика во пристапот – додека кршењето на правото од страна на Русија во Украина беше остро осудено, истите принципи не се применуваат кога станува збор за други конфликти. Според Хенинг Хоф, од Германското друштво за надворешна политика, „канцеларот се однесува кон меѓународното право како што му одговара во даден момент“.
Од друга страна, критики доаѓаат и од земјите од т.н. глобален југ, кои сметаат дека Западот селективно го применува правото, во зависност од сопствените интереси. Петерс, сепак, предупредува дека овие обвинувања често се користат и како политичка алатка од држави како Кина и Русија, кои не бараат еднаква примена на правото, туку намалување на критиките кон нив.
Во вакви услови, експертите предупредуваат дека токму помалите држави имаат најголем интерес да го бранат меѓународното право.
„Тоа би значело дека сите други држави имаат уште поголем интерес да се повикуваат на правото и колективно да застанат во негова одбрана“, вели Дил, додавајќи дека нормите и институциите се клучни за оние кои немаат моќ да делуваат еднострано.
За разлика од воздржаниот став на владата, Франк-Валтер Штајнмаер јавно ја осуди ситуацијата.
„Нашата надворешна политика нема да биде поубедлива ако кршењето на меѓународното право не го наречеме со вистинското име – кршење на меѓународното право. Меѓународното право не е стара ракавица која треба да ја отфрлиме кога тоа го прават другите. Напротив – тоа е од животна важност за сите земји кои не се големи сили“, изјави тој.
Останува отворено прашањето дали светот се движи кон систем во кој правилата важат само кога им одговараат на најмоќните, или пак ќе се најде механизам за нивно доследно почитување. Во спротивно, предупредуваат експертите, ризикот е јасен – постепено уривање на меѓународниот правен поредок.
