Не е екологија, туку живот и смрт: алармантни податоци за аерозагадувањето во земјава од „О2 иницијатива“
Аерозагадувањето во Македонија одамна го надмина прагот на еколошки проблем и прерасна во сериозна и долготрајна здравствена криза, предупредуваат од О2 иницијативата. Според нив, загадувачите како ПМ честичките, издувните гасови од дизел возилата, бензенот, полицикличните ароматични јаглеводороди, одредени тешки метали од индустријата и соединенијата што настануваат при согорување на дрва, јаглен и нафта, се класифицирани како канцерогени од прва група. Тоа значи дека, според Меѓународната агенција за истражување на ракот, станува збор за супстанции за кои е докажано дека предизвикуваат рак кај луѓето.Оттука, според О2 иницијативата, прашањето за загадениот воздух не смее повеќе да се третира како споредна еколошка тема, туку како итна здравствена состојба што бара брзи, системски и решителни мерки. Наместо тоа, проблемот со години се одолговлекува, а неопходните решенија се предмет на политички калкулации.Македонија со години се наоѓа на самиот врв во Европа според бројот на починати поврзани со изложеност на ПМ2,5 честички. Само во 2023 година, оваа бројка изнесувала 222 лица на 100.000 жители во ризик, што ја става земјата меѓу најпогодените на континентот.Податоците за 2025 година, според О2 иницијативата, покажуваат дека состојбата не само што не се подобрува, туку останува хронично запоставена. И понатаму дел од мерните станици со години не функционираат, а резервните делови за нефункционалните инструменти не се набавуваат навреме. Во моментот, според нив, не работат 39 инструменти, што претставува околу 30 проценти од вкупниот број.Дополнително, предупредуваат дека и понатаму не се мерат тешките метали, бензенот, бензо(а)пиренот, хемискиот состав на ПМ2,5 и прекурсорските супстанции на озонот на доволен број мерни места, иако тоа е законска обврска. Како последица, јавноста и институциите немаат јасна слика на какви концентрации на опасни и канцерогени супстанции се изложени граѓаните. Од О2 иницијативата потенцираат дека на ова поле ништо суштински не е сменето ниту со актуелната власт, иако додека била во опозиција јавно барала буџетски средства за оваа намена.Тие укажуваат и дека максимално дозволените дневни и годишни концентрации на загадувачките супстанции, утврдени и кај нас и во Европската Унија, не се базирани на заштита на здравјето, туку се резултат на политичко-економски компромиси, поради што се значително повисоки од вредностите што реално би го штителе човечкото здравје.Особено загрижувачки, споре „О2“, е загадувањето со ПМ2,5 честичките, кои се сметаат за најопасни. Во последните пет години не е забележана суштинска промена, а сезонските варијации главно се должат на климатските услови. Во зима, концентрациите достигнуваат и до 18 пати повисоки вредности од здравствено прифатливите, додека надвор од грејната сезона тие се и до 3,5 пати повисоки. Поразителен е податокот дека ниту Лазарополе, кое се смета за референтно чисто подрачје, не ги исполнува здравствените граници за ПМ2,5.Слична е состојбата и со ПМ10 честичките, кај кои зимските концентрации достигнуваат и до 7,5 пати повисоки вредности, а летните до 2,5 пати. Единствено Лазарополе бележи вредности во рамки на границите за заштита на здравјето.Посебно се потенцира и загадувањето со азотен диоксид, кое најчесто се поврзува со сообраќајот и согорувањето фосилни горива, а за кое ретко се зборува во јавноста. Во зима, концентрациите се и до 4,5 пати повисоки, а во лето до четири пати. Скопје е на врвот, но високи вредности се регистрираат и во Тетово, Кавадарци, Кичево и Охрид, особено на мерни места во близина на фреквентни сообраќајници. И тука, според податоците, Лазарополе повторно изненадува со повисоки концентрации од неколку други градови.Од О2 иницијативата оценуваат дека ниту централната, ниту локалната власт не презеле системски мерки за намалување на загадувањето во текот на целата година. Нема сериозен пристап кон проблемот со греењето, сообраќајот, индустријата и градежништвото, туку само декларативни ветувања.Како особено симптоматично се посочува дозволувањето да чадат оџаци без филтри, иако тие можат релативно брзо и по прифатлива цена да се инсталираат, продолжената употреба на петрол-кокс во индустриски погони, користењето јаглен и мазут наместо гас, греењето на училишта и болници на нафта, како и сообраќајот со возила без катализатори и филтри. Дополнително, градилиштата и каменоломите често работат без обврска да мерат ПМ честички, иако тоа лесно може да се регулира со законски измени.Во однос на Скопје, О2 иницијативата оценува дека субвенциите се користат како алиби, а не како реална мерка. Во град со десетици илјади домаќинства што се греат на дрва, субвенционирањето на неколку стотици инвертери и филтри не може да донесе суштинска промена. Со сегашното темпо, проблемот би се решавал со децении. Дополнително, без забрани и строга контрола, мерките остануваат само на хартија.Податоците покажуваат дека од 2019 година наваму во Скопје се субвенционирани околу 10.000 инвертери, додека според пописот од 2021 година, меѓу 40.000 и 55.000 домаќинства во градот сè уште се греат на дрва. На државно ниво, во 2024 година биле регистрирани над 684.000 возила, од кои две третини се дизел, две третини се постари од 15 години, а околу една третина се во Скопје. И покрај најавите, не е воведена забрана за увоз на постари возила под ЕУРО 5 и ЕУРО 6 стандардите.Заклучокот на О2 иницијативата е јасен: дозволувањето на вакви практики значи свесно откажување од заштита на здравјето на граѓаните и прифаќање на аерозагадувањето како нормална, иако смртоносна состојба.
Македонија | пред 3 дена