Орбан, Вучиќ, можеби наскоро и Трамп: Дали следува голем политички пресврт?

По речиси една деценија во која десничарските и популистичките движења бележеа изборни успеси низ светот, последните политички случувања покажуваат дека нивниот подем не мора да биде траен. Виктор Орбан по 16 години ја загуби власта во Унгарија, Александар Вучиќ се соочи со изборен пораз во Србија, а американскиот претседател Доналд Трамп влегува во меѓуизборите со намалена популарност и неповолни анкети за републиканците.

Еден од најзначајните примери за подемот на популистичката десница беше токму Орбан, кој во 2010 година повторно дојде на власт во Унгарија. Неговата партија Фидес освои двотретинско мнозинство во парламентот, што му овозможи да го промени Уставот и постепено да ги преобликува државните институции. Во 2014 година Орбан отворено најави изградба на таканаречена „нелиберална држава“, како алтернатива на западниот либерален модел.

Во Србија, Српската напредна странка дојде на власт во 2012 година, по победата на Томислав Николиќ на претседателските избори. Александар Вучиќ најпрво стана вицепремиер, во 2014 година премиер, а три години подоцна и претседател на државата.

— реклама —

Голем пресврт во подемот на популистичките движења се случи во 2016 година, кога Британците на референдумот гласаа за излез од Европската Унија, а неколку месеци подоцна Доналд Трамп победи на претседателските избори во САД. Овие настани покажаа колкава поддршка можат да добијат политичките пораки насочени против традиционалните елити и постојниот политички поредок.

Слични движења зајакнаа и во други европски земји. Марин Ле Пен двапати стигна до вториот круг на претседателските избори во Франција, Џорџа Мелони стана премиерка на Италија, а Партијата на слободата на Герт Вилдерс победи на парламентарните избори во Холандија во 2023 година. Во Австрија, Слободарската партија, предводена од Херберт Кикл, победи на изборите во 2024 година, но не успеа да формира влада.

Во Германија, Алтернатива за Германија во 2025 година стана втора најголема парламентарна партија, додека враќањето на Трамп во Белата куќа дополнително го зајакна впечатокот дека станува збор за долгорочна политичка промена.

— реклама —

Според истражувањето на меѓународниот проект „PopuList“, кое опфатило 31 европска држава, крајнодесничарските партии на последните национални избори освоиле повеќе од 23 проценти од гласовите. За споредба, во 1995 година нивниот удел изнесувал околу пет проценти, а пред една деценија околу десет проценти.

Економските кризи, растот на инфлацијата и последиците од пандемијата придонеле за незадоволството на граѓаните и намалувањето на довербата во традиционалните политички партии. Истражување на „Pew Research Center“ од 2024 година покажало дека во десет европски држави медијаната од 70 проценти од испитаниците сметала дека нивните деца финансиски ќе живеат полошо од родителите.

Покрај економските проблеми, важна улога имале и стравувањата од брзите општествени промени, прашањата за националниот идентитет, традиционалните вредности и миграцијата. Социјалните мрежи дополнително им овозможиле на популистичките политичари непосредно да комуницираат со гласачите, заобиколувајќи ги традиционалните медиуми.

— реклама —

Сепак, доаѓањето на власт не значело и исполнување на ветувањата. Орбан по 16 години остави зад себе Унгарија која, според „Транспаренси интернешнл“, е најкорумпираната членка на Европската Унија. Србија, под власта на Вучиќ, се соочила со критики за клиентелизам, корупција и политичка контрола врз институциите. Според истиот извор, земјата во 2025 година го забележала најлошиот резултат во последните две децении на индексот за перцепција на корупцијата.

Во САД, вториот мандат на Трамп беше проследен со војната со Иран, царински спорови со сојузниците, закани кон Гренланд и Канада, како и критики за неговите политики и неисполнетите ветувања за брзо завршување на војната во Украина.

Поразите на Орбан и Вучиќ, како и падот на поддршката за Трамп, повторно го отворија прашањето дали завршува периодот на доминација на популистичката десница. Сепак, силната поддршка за партии како германската Алтернатива за Германија, француското Национално обединување и австриската Слободарска партија покажува дека овој политички правец и натаму има значително влијание.

Интересно е што Орбан и Вучиќ не ги загубија позициите поради зајакнувањето на традиционалната либерална опозиција, туку поради нови политички движења. Во Унгарија тоа беше Петер Маѓар, поранешен член на Фидес, а во Србија студентското движење.

Американската историчарка Ен Еплбаум, коментирајќи ги изборните порази на политичари поврзани со Трамп, порача дека „подемот на меѓународната крајна десница не е неизбежен“. Слична порака упати и историчарот Тимоти Снајдер, кој ја истакна важноста на граѓанското организирање, институционалната одговорност и претворањето на протестите во изборна победа.

Последните случувања покажуваат дека долгогодишната власт, контролата врз институциите и силната политичка организација не се гаранција за траен политички опстанок. Сепак, проблемите што придонесоа за подемот на популистичките движења и натаму остануваат присутни.