Токсични гасови, канцерогени соединенија и тешки метали – воздухот над Скопје по горењето на електронскиот отпад во Трубарево

Скопје од саботата се соочува со една од најголемите еколошки хаварии во последните децении – пожарот во складиште за електронски и пластичен отпад во Трубарево. Иако Институтот за јавно здравје потврди дека не е регистрирано зголемено радиоактивно зрачење, светски експерти врз основа на нивните научни трудови говорат дека при вакви хаварии вистинската закана доаѓа од хемиската контаминација.Скопје1 се осврнува на дел експертските докази за влијанието на пожарите врз здравјето на луѓето и животната средина, а во кои согорува електронски отпад.Литиумските батерии, акумулаторите и каблите што изгореа, според тоа што тие го пишуваат во нивните трудови, испуштаат облак од токсични гасови и честички кои можат да остават долгорочни последици врз луѓето, животните и животната средина.Истражувања објавени во списанието Batteries – на пример студијата на Лукас Клаасн, Јан Финг, Јоханес Фридрих и Андреас Пфранг од 2024 година – покажуваат дека при горење на литиум-јонски батерии се ослободуваат екстремно опасни кисели гасови како водороден флуорид и флуорирани фосфорни соединенија. Тие се надополнуваат со запаливи и токсични гасови – јаглерод моноксид, јаглерод диоксид и водород – што дополнително ја зголемуваат опасноста.Чадот, според истата група автори. е преполн со фини прашини (PM₂.₅ и помали) кои лесно навлегуваат длабоко во белите дробови. Овие честички содржат органски и елементарен јаглерод, фосфати, флуориди и метали – никел, кобалт, манган, литиум, алуминиум и бакар. Научниците предупредуваат дека повеќе од 80 отсто од сите честички се ултрафини, што значи дека можат да предизвикаат сериозни и долгорочни здравствени проблеми.Во друга студија објавена исто така ланската година, научниците Ерик Нилсон и Анита Алберг Тидблад потврдуваат дека токму овие гасови и честички се најопасни при термален бег на батериите.Што е „термален бег“?„Термален бег“ е состојба кај литиум-јонските батерии кога внатрешната температура неконтролирано расте. Наместо да се олади, батеријата сама произведува сè повеќе топлина, со што се ослободуваат запаливи и токсични гасови.Овој процес е „самоодржлив“ – една мала искра, оштетување или прегревање е доволно за реакцијата да стане лавина. Последиците се чад, силно зголемен притисок, експлозија или целосно согорување на батеријата.Зошто пожарите на батерии не се гасат со вода?Кога батеријата ќе влезе во термален бег, внатрешната температура е толку висока што самата хемија ја одржува реакцијата. Дури и ако однадвор се полева со вода, внатрешноста продолжува да „вријат“ и често доаѓа до повторно палење.Дополнителен проблем е што водата што истекува од местото на пожар станува контаминирана со метали и хемикалии и може да ја загадува почвата и подземните води.Затоа пожарникарите наместо со вода често користат песок или вермикулит – материјали што го задушуваат пламенот, го изолираат кислородот и спречуваат повторно палење.Опасноста не доаѓа само од батериите. При согорување на електронски отпад – пластики, кабли и плочки со метали – во воздухот дополнително се создаваат диоксини, фурани, полициклични ароматични јаглеводороди и пареа од тешки метали како олово, жива, кадмиум и арсен. Според Светската здравствена организација (WHO, 2024), овие материи се меѓу најтоксичните познати загадувачи, кои можат да остават последици по здравјето со години и да контаминираат цели екосистеми.Сите ги чекаат резултатите од ИЈЗИЈЗ информираше дека вонредни екипи биле на терен за да земат примероци од почвата и водата во непосредна близина на хаваријата за физичко-хемиска анализа, како и мостри од чешми и бунари за испитување на евентуално јонизирачко зрачење.„Во моментот нема никакви вредности кои би укажале на зголемена радиоактивност или ризик за здравјето на граѓаните,“ рекоа вчера од Институтот, додавајќи дека резултатите од земените мостри ќе бидат дополнително објавени по нивната обработка.Институтот најави дека внимателно ќе ја следи состојбата во координација со Министерството за здравство и останатите надлежни институции, а на граѓаните им препорачува и понатаму да ги следат официјалните препораки.

Скопје | пред 4 месеци

Го чекаа ребалансот, сега го чекаат потписот на новата директорка – личните асистенти три месеци без трошка денар

Персоналните асистенти, луѓето кои секојдневно се грижат за најзагрозените категории граѓани – лицата со телесна инвалидност, слепите и луѓето со други тешки попречености и до средината на август сè уште немаат примено ниту денар за својата работа во последните три месеци.Хонорарите за мај, јуни и јули не се исплатени, оставајќи ги без основни приходи и туркајќи ги во финансиска неизвесност токму оние кои се грижат за најранливите. Но, наместо системска грижа и сигурност, како што самите велат, тие со месеци чекаат на парите кои им следуваат по закон, додека државната администрација се повикува на бирократски процедури и кадровски промени.Во одговор за Скопје1, Министерството за труд и социјална политика признава дека исплатите доцнат, но решението, според нив, ќе дојде „во најкус можен рок“.„Во врска со вашите прашања, Ве информираме дека во петокот (08.08.2025) на функција – директор на ЈУ Меѓуопштински Центар за социјална работа на Град Скопје е назначена нова директорка. Во тек е процесот на депонирање на потпис за истата, по што ќе се овозможи реализација на исплатата на заостанатите исплати за персоналните асистенти. Очекуваме целата постапка да заврши во најкус можен рок“, велат во писмен одговор за Скопје1 од МТСП.Ова, според поголемиот број персонални асистенти е сосема нејасна формулација која малку им значи на „луѓето што веќе три месеци живеат без плата, со долгови и сметки што не чекаат“.„Објаснувањето на Министерството звучи како државата да е целосно парализирана секогаш кога ќе се смени директор. Дали навистина е можно судбината на стотици семејства да зависи од еден потпис? Што ако директорот се разболи, замине на одмор или, не дај боже, почине – дали тогаш луѓето со посебни потреби и нивните асистенти треба да останат без пари со месеци? ‘Во секоја нормална институција постои заменик или механизам за итно потпишување и исплата, но изгледа кај нас бирократијата е поважна од егзистенцијата’, велат соговорниците на Скопје1.“И додека институциите се занимаваат со административни процедури и кадровски рокади, реалноста за асистентите и нивните корисници е повеќе од сурова.„Да не знае човек кого повеќе да жали, дали корисникот кој е во немоќна состојба и целосно зависи од помошта на асистентот, или асистентот кој без скапан денар не знае како да ги прехрани децата и да плати сметки. Летен одмор? Тоа за нас е научна фантастика. Единствено што можевме е да гледаме како децата ни скапуваат цело лето во Скопје, во овој пекол, без да можеме да ги однесеме ниту на езеро, ниту на планина“, вели една од персоналните асистентки за Скопје1.За многумина од нив, трите месеци без хонорар значат живот на кредит и постојано позајмување од роднини и пријатели, па сега листата на долгови им е предолга.„Веќе немаме ни од каде да позајмуваме. Секој ден е борба, дали да платиме сметки, да купиме храна, лекови. И ова не е прво доцнење, сѐ нешто чекаме, ребаланс на буџет, нова директорка да дојде, Минстерството за финасии да одобри средства...катастрофа, сите граници ги надминаа, а ова е еден од најблагородните проекти во државата. Како тргнало на наредните обуки за персонални асистенти ќе се пријавуваат луѓе кои единствено имаат намера да си заминат од земјава“, раскажува друг асистент.Персоналните асистенти велат дека не бараат ништо повеќе од она што им следува по закон – редовна и навремена исплата за работата што ја вршат. Но, додека институциите ветуваат „најкус можен рок“, тие се сѐ уште без пари.

Македонија | пред 5 месеци

Ковидот замина од насловите, но не и од секојдневието - има болни! Нови доминантни соеви – Stratus и Nimbus

Иако Ковид-19 веќе одамна исчезна од дневните наслови, вирусот сè уште е присутен и тоа во форма што лесно се потценува. Симптомите често се прикриени или наликуваат на други сезонски заболувања, што го прави препознавањето потешко. Последниот извештај на Институтот за јавно здравје и тоа за првата недела од јуни покажува дека во Македонија се потврдени три нови случаи од 140 тестирани материјали, со просечна стапка на позитивност од 1,3 отсто.Епидемиолошката состојба е оценета како стабилна, но со предупредување дека намаленото тестирање и ограниченото известување го отежнуваат реалното следење на вирусот. Од почетокот на 2025 година во Македонија се евидентирани вкупно 49 заболени, со две починати лица едно во јануари и едно во април. Во истиот период тестирани се 5.631 примерок, а просечната позитивност е 0,9 отсто.Нови доминантни соеви – Stratus и NimbusИако бројките во Македонија се ниски, глобалната епидемиолошка слика покажува дека вирусот продолжува да се прилагодува. Моментално, здравствените власти ги следат двата доминантни соја – Stratus и Nimbus – кои во изминатите месеци брзо го зголемија своето учество меѓу новите случаи.Од мај до август, процентот на инфекции предизвикани од овие варијанти постојано расте, што укажува на висока преносливост. Според д-р Шерон Нахман од Stony Brook Children’s Hospital, и Stratus и Nimbus се „еднакво добри“ во инфицирање на домаќинот, но засега не се поврзани со потешка клиничка слика во споредба со претходните варијанти. Она што е забележливо е промената во симптомите – кај многу заразени се јавуваат интензивно гребење и болка во грлото, засипнатост и чувство дека „не можат да зборуваат или голтаат“. Овие симптоми, иако непријатни, најчесто не доведуваат до хоспитализација.Експертите предупредуваат дека двата соја имаат повеќе точки на мутација во однос на оригиналните варијанти од 2020, 2022 и 2023 година. Поголемиот обем на пренос значи и поголема можност за нови мутации, па есенската и зимската сезона може да донесат нов бран со различни соеви.Ковид во Македонија – сега болеста не предизвикува паника кај пациентитеФармацевтите велат дека статистиката не ја открива целата слика. Од една скопска аптека за Скопје1 велат дека во последните недели имале пациенти со скриени ковид симптоми, кај дел од нив и со сериозни компликации. Меѓу нив бил и лекар кој по инфекцијата развил перикардит – воспаление на срцевата обвивка.„Иако ретко се тестираат во лабораторија, има значителен број луѓе кои купуваат тестови за домашна употреба. Ако тестот е позитивен, некои се одлучуваат и за лекови како ивермектин,“ велат од аптеката.Додаваат дека значителен дел од новите случаи се лица кои се вратиле од одмор, најчесто од Албанија, а освен со ковид, како што велат, има и пациенти со други заразни болести и кожни проблеми.Во изјава за Скопје1, двајца пациенти кои од пред неколку дена се позитивни на ковид-19 раскажуваат како денес ја доживуваат болеста и како се справуваат со симптомите.„Сега веќе не е како во 2020-та, не се плашам воопшто. Искрено, мислев дека имам обичен стомачен вирус, имав дијареја и болки во стомакот, но и температура. Не ми падна на памет дека може да е ковид, сè додека не се појави кашлица“, вели Борче А, од Скопје, кој минатата недела се вратил од одмор.Вториот соговорник пак, кој на 15 август треба да патува, вели дека симптомите биле класични:„Температура, болки во грлото, омалаксаност...Купив тест од аптека и испадна дека сум позитивен. Се надевам дека ќе оздравам до петок за да можам са патувам, а совен тоа ивермектинот добро ми делува. Ковидот за мене е како дел од секојдневието, како што зборуваа многу епидемиолози, тој постојано ќе биде присутен – непријатно е, но не е онаа паника од порано.“Ивермектин – лек што предизвика полемикиИвермектин е антипаразитен лек кој со децении се користи за третман на инфекции предизвикани од различни паразити – како што се цревни нематоди и кожни паразитни заболувања, вклучувајќи шуга – и кај луѓето и кај животните. Развиен во доцните 1970-ти години, овој лек се смета за едно од значајните откритија во медицината, а доби и признание одСветската здравствена организација (СЗО) поради својата ефикасност против одредени тропски заболувања. За време на пандемијата на ковид-19, ивермектинот привлече внимание поради првични лабораториски истражувања кои сугерираа можен антивирусен ефект врз SARS-CoV-2.Ова доведе до широка, но често неконтролирана употреба во некои земји, иако голем број клинички студии и анализи, вклучително и од СЗО, Европската агенција за лекови (EMA) и Американската FDA, утврдија дека нема доволно докази за неговата ефикасност во превенцијата или лекувањето на ковид-19.Здравствените власти предупредуваат дека неправилната употреба на ивермектин, особено во повисоки дози од препорачаните, може да предизвика сериозни несакани ефекти – како оштетување на црниот дроб, невролошки симптоми и интоксикација.

Македонија | пред 5 месеци

Како не треба да изгледа EYOF – Македонија покажа „пример“ пред 49 земји!

Со години се подготвуваат олимпијади — зимски, летни, младински, старински... Држави вложуваат стотици милиони, години однапред трешти пропагандна машинерија, се градат сали, села, системи и сјај. А кај нас, Младинската олимпијада мина како месна забава во трета смена. Ни глас, ни трага. Скопје и Куманово ја угостија Европа, 4.000 спортисти од 49 земји, а јавноста дозна од некое стори на Инстаграм и неколку очајни објави на самите натпреварувачи.Медиумите беа обвинети за слабо покривање. Па не можат новинарите да гатаат со гравчиња кога, каде и што се случува. Мора кампања, мора да се вреска, да има билборди, инфо-фрчење, соопштенија, ТВ-спотови, реклами во јавен превоз, сѐ ако сакавме да биде настан, а не трошка во спортски дрес.За „Експо 2027“ во Србија веќе знаат и врапчињата на гранките. А кај нас? Олимписки настан мина со паднат таван во студентски дом, без клима на 45 степени, двајца во еден кревет како во поствоена болница и храна која ги инспирираше спортистите на ТикТок со #worstexperience.Министерството? Рака мијат, велат: „Ние дадовме милион евра на МОК“. Одговорност? Не, тоа е спорт за себе.А велосипедистите од Исланд кои ги удри автомобил на тренинг? Па зошто не тренирале со агенда?! Зарем нашите велосипедисти кога возат 100тина километри, ги следи конвој? Не. Ама не се гости на меѓународна спортска манифестација.Се прашувате колку време се спрема ваков настан? И нема да одиме подалку, нема споредба со САД или Кина!Шаховската олимпијада во Скопје (1972) – години подготовки, посебен комплекс, државен приоритет.Универзијадата во Загреб (1987) – изградено студентско село, нови спортски сали, цела држава се вклучи.Зимската олимпијада Сараево (1984) – пет години подготовки, изградени спортски центри, патишта, инфраструктура.А кај нас? Студентски дом, без клима, без превоз...Каков дочек, таков спомен. А со ваква организација, ќе не паметат и тие што не сакаа.

Коментари | пред 5 месеци

Летни стомачни вируси напаѓаат во текот на топлотниот бран: Дијареја, мачнини и дехидратација ги мачат граѓаните, д-р Македонка Попова Спасеска за Скопје1

Во период кога температурите надминуваат 40 степени, сè повеќе граѓани се жалат на летни стомачни вируси, придружени со пролив, мачнина, повраќање, болки во стомакот и покачена телесна температура. Лекарите алармираат на зголемен број случаи, а пациентите сведочат за денови поминати во кревет со тешки симптоми.Најчести во летниот период, овие вируси се лесно преносливи, а во комбинација со тропскиот жежок бран – уште потешко подносливи.„Прво ми се јави мачнина, а потоа два дена имав пролив, слабост и болки во стомакот. Ништо не можев да задржам. Температурата ми скокна до 38,5 и телото ми беше целосно исцрпено. Лежев дома три дена“, вели во изјва за Скопје1, 47-годишната Марија П, која е лекар и која верува дека се заразила од некои од своите пациенти.Слично искуство има и Бобан Б, кој посочува дека симптомите ги добил откако се вратил од годишен одмор поминат во Црна Гора.„Мислев дека е труење од храна, но докторот ми рече дека е вирус. Температурата ја имав една вечер, ама дијарејата и грчевите траеја четири дена. Сè што ми советуваа е многу течности, пробиотик и да се одмарам.“Лекарите советуваат: Хидратација, антипиретици и строга хигиенаСпоред д-р Македонка Попова Спасеска, специјалист по семејна медицина, овие вируси се чести во летните месеци,особено во услови на високи температури и неправилно складирање на храна.„Летните гастроинтестинални вируси најчесто се пренесуваат преку загадена храна, раце или вода. Симптомите се појавуваат нагло и вклучуваат дијареја, мачнина, болки во стомакот, а кај некои и покачена температура. Кај повеќето пациенти, вирусот трае од два до пет дена, зависно од имунитетот на организмот. Температурата, кога ја има, најчесто е пократкотрајна и се јавува во првите 24 до 48 часа,“ вели за Скопје1 д-р Попова Спасеска.Таа додава дека најважно е пациентите да внесуваат многу течности, за да се избегне дехидратација – особено опасна во услови на висок температурен стрес.„Препорачуваме внесување на електролити, антипиретици за намалување на температурата, пробиотици за регулирање на дигестивниот тракт, и симптоматски терапии за болки или грчеви во стомакот. Ако симптомите траат подолго од пет дена, се јави крв во столицата или дојде до сериозна дехидратација – неопходна е итна лекарска помош,“ советува докторката.Вируси и топлотен бран – опасна комбинацијаКомбинацијата од летен вирус и температури над 40 степени дополнително ја влошува состојбата. Кај некои пациенти се јавува и пад на притисокот, главоболка и општа слабост, што го прави секојдневното функционирање речиси невозможно.Лекарите предупредуваат дека во вакви услови, ризикот од компликации е поголем кај деца, постари лица и хронично болни. Најчеста причина за појава на овие вируси е консумација на небезбедна храна или пијалоци, како и одење на базени, езера и плажи без доволна хигиенска заштита.Како да се заштитиме?Избегнувајте јадење храна што стоела на собна температураМијте раце често, особено пред јадењеПијте само безбедна, филтрирана или вриена водаИзбегнувајте мраз од непроверени извориНе се капете во загадени водиСо оглед на тоа дека летото е во својот врв, а времето останува екстремно жешко, здравствените власти апелираат на зголемена внимателност, добра хигиена и веднаш да се побара лекарска помош доколку се појават симптоми на гастроинтестинален вирус.фото: ФБ/ПЗУ Мастеса Медика

Македонија | пред 5 месеци

Директорот на дигестивна хирургија, Огнен Костовски: Гаши е хоспитализиран на Клиниката, се третира со медикаментозна терапија

Претседателот на Собранието на Република Северна Македонија, Африм Гаши, доцна синоќа бил примен на Клиниката за дигестивна хирургија при Универзитетскиот клинички центар „Мајка Тереза“ во Скопје.Информацијата за неговата хоспитализација ја потврди директорот на клиниката, проф. д-р Огнен Костовски, за Скопје1. Тој изјави дека Гаши бил примен нешто по полноќ, со сериозни болки и тегоби во стомачната регија.„Пациентот беше примен поради претплет на цревата. Состојбата внимателно се следи, а за сега не е планирана хируршка интервенција. Се третира со медикаментозна терапија и е под постојан лекарски надзор“, ни изјави проф. д-р Костовски.Засега нема официјални информации за тоа колку долго ќе остане на болничко лекување и дали неговата здравствена состојба ќе влијае на неговите активности како претседател на Собранието.

Македонија | пред 5 месеци